کالاندولا (همیشه بهار)
فرآورده دارویی کالاندولا آفیسینالیس (گل همیشه بهار یا پات‌ماری‌گُلد) عمدتا بصورت موضعی برای درمان انواع التهاب پوستی، اگزما و خشکی پوست و … بکار رفته و در حالت خوراکی نیز در درمان التهاب معده کاربرد دارد.
گیاه کالاندولا برای کشت تجاری در مزارع گیاهان دارویی و همچنین کشت خانگی یا گلخانه‌ای مناسب است.
calendula officinalis
خانواده : کاسنیان (Asteraceae/Compositae)
رده : دولپه‌ای‌ها (Magnoliopsida)
راسته : میناسانان (Asterales)
گل همیشه بهار (کالاندولا)
Calendula Officinalis
مورفولوژی کالاندولا (همیشه بهار)
نامهای دیگر گیاه کالاندولا
نامهای عمومی انگلیسی Pot Marigold (پات ماری گلد) – Calendula و در فارسی بنام “گل همیشه بهار” شناخته میشود.
شرایط رشد و اقلیمی کالاندولا
🌼 Calendula officinalis (گل همیشه بهار) از نظر اقلیمی، گیاهی مقاوم به سرما و مناسب مناطق معتدل است و بخوبی در اقلیم‌های نیمه‌خشک، معتدل و مدیترانه‌ای ایران رشد می‌کند.
کالاندولا در مناطق با نور آفتاب کامل و خاک‌های خوب زهکشی‌شده رشد می‌کند. گل‌ها معمولاً در اواسط تابستان برداشت می‌شوند، زمانیکه در اوج شکوفایی هستند تا مواد مؤثره به حداکثر برسند. زمان برداشت همیشه بهار تابستان تا اواخر پاییز است. در نواحی مدیترانه‌ای بصورت وحشی و خودرو می‌روید. بمنظور استفاده دارویی در کشورهایی مانند هلند، بلژیک و کشورهای بالکان کشت میشود.
بهترین نواحی ایران برای کالاندولا در استانهای با اقلیم معتدل و کوهستانی مانند همدان، کرمانشاه، آذربایجان، خراسان رضوی و فارس مشاهده میشود.
مناسب برای اقلیم‌های معتدل
دمای مناسب: ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد
نور: آفتاب کامل تا نیم‌سایه
خاک: خاک لومی یا شنی با زهکشی مناسب و pH حدود ۵٫۵ تا ۷٫۵
نسبتاً مقاوم به سرماهای سبک اما حساس به گرمای شدید و رطوبت زیاد
روش کاشت کالاندولا
تکثیر: از طریق بذر
زمان کاشت: اوایل بهار یا پاییز (بسته به شرایط اقلیمی)
عمق کاشت: حدود ۰٫۵ تا ۱ سانتیمتر
فاصله کاشت: ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر بین بوته‌ها
جوانه‌زنی: معمولاً ۱ تا ۲ هفته
مراقبت: آبیاری متوسط؛ از ماندگاری آب پرهیز شود. حذف گل‌های پژمرده باعث گلدهی بیشتر میشود.
روش برداشت کالاندولا
زمان برداشت: وقتی گل‌ها کاملاً باز شده‌اند (صبح‌ها پس از خشک شدن شبنم)
بخش مورد استفاده: گل‌ها (سرگل‌ها یا Capitula)
روش: برداشت دستی، خشک کردن در سایه و دمای کمتر از ۳۵ درجه سانتی‌گراد
نگهداری: در ظرف دربسته، دور از نور و رطوبت
ریخت‌شناسی کالاندولا
- کالاندولا گیاهی علفی، یکساله تا چندساله، تنها دو قاعده چوبی، ساقه‌ها به ارتفاع کوتاه یا بلند، بسیار منشعب با شاخه‌های گسترده به اطراف و یا حتی خوابیده و معمولا تا انتها برگ‌دار هستند.
برگهای سرنیزه‌ای، تخم‌مرغی، باریک با حاشیه کامل یا مختصری دندانه‌دار، سطح غده‌ای و کرک‌دار و گلبرگ‌ها، منفرد و معمولا به قطر 7-4 سانتیمتر است. گلچه‌های کناری به رنگ نارنجی تا زرد، گلچه‌های لوله ای معمولا قهوه‌ای هستند. - یکساله یا چندساله‌ی کوتاه‌عمر
- ارتفاع: حدود 20 تا 60 سانتیمتر
- ساقه: راست، منشعب یا کرک‌دار
- برگ‌ها: ساده، باریک تا سرنیزه‌ای، کمی کرک‌دار، با آرایش متناوب روی ساقه
- گل‌ها: زرد تا نارنجی روشن، به شکل طبق (Capitulum) با قطر ۴ تا ۷ سانتیمتر
- ریشه راست (Taproot)
- بذر: قهوه‌ای روشن یا خاکستری، خمیده و دندانه‌دار
- گل همیشه بهار بخاطر وجود ترپن آلکالوئیدها، لاکتون ها و فلاون‌ها دارای خواص ضد میکروبی هستند.
- عصاره کالاندولا خوراکی در درمان التهاب معده و بصورت موضعی در درمان التهابات پوستی، اگزما و خشکی پوست استفاده میشود.
- در حالت موضعی، پماد و کرم حاوی عصاره گل کالاندولا استفاده می‌گردد.
| ردیف | نام فارسی (گونه یا رقم) | نام علمی / نام رقم (انگلیسی) | کاربرد اصلی (دارویی / زینتی) |
|---|---|---|---|
| ۱ | همیشه بهار اروفورتر (نارنجی) | C. officinalis ‘Erfurter Orangefarbige’ | دارویی (رقم تجاری استاندارد با ماده موثره بسیار بالا) |
| ۲ | همیشه بهار رزینا | C. officinalis ‘Resina’ | دارویی (دارای بالاترین میزان صمغ و رزین درمانی) |
| ۳ | همیشه بهار پسیفیک بیوتی | C. officinalis ‘Pacific Beauty’ | زینتی / دارویی (مقاوم به گرما، گلبرگ‌های خوراکی) |
| ۴ | همیشه بهار تاچ آف رد | C. officinalis ‘Touch of Red’ | زینتی (گلبرگ‌ها دارای لبه‌های قرمز تا ماهاگونی) |
| ۵ | همیشه بهار نئون | C. officinalis ‘Neon’ | زینتی (رنگ‌های درخشان با مرکز تیره) |
| ۶ | همیشه بهار پرنسس | C. officinalis ‘Princess Mix’ | زینتی (ساقه‌های بلند، مناسب برای گل شاخه بریده) |
| ۷ | همیشه بهار کوتوله (فیستا جیتانا) | C. officinalis ‘Fiesta Gitana’ | زینتی (رشد متراکم و کوتاه، مناسب برای گلدان) |
| ۸ | همیشه بهار دشتی (وحشی)* | Calendula arvensis | دارویی (گونه‌ای متفاوت اما هم‌خانواده با خواص ضعیف‌تر) |
جدول شرایط اقلیمی مطلوب کالاندولا (گل همیشه بهار)
| عامل محیطی | شرایط مناسب |
|---|---|
| دما | ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد (تحمل تا حدود ۵ درجه سانتی‌گراد) |
| رطوبت | کم تا متوسط (آبیاری منظم باعث گلدهی بهتر میشود) |
| ارتفاع از سطح دریا | ۵۰۰ تا ۲۵۰۰ متر |
| خاک | سبک، با زهکشی مناسب و سرشار از مواد آلی |
| نور خورشید | آفتاب کامل (Full Sun) |
جدول مناطق مناسب کشت کالاندولا (گل همیشه بهار) در ایران
| استان / منطقه | ویژگی اقلیمی | توضیحات |
|---|---|---|
| همدان | اقلیم معتدل کوهستانی | یکی از قطب‌های اصلی کشت گیاهان دارویی |
| کرمانشاه | آب و هوای خنک و مناسب | گلدهی با کیفیت بالا |
| فارس (مناطق شمالی و مرکزی) | اقلیم مدیترانه‌ای ملایم | مناسب کشت پاییزه و بهاره |
| اصفهان (مناطق مرتفع) | نیمه‌خشک معتدل | نیاز به آبیاری منظم |
| خراسان رضوی | معتدل و خنک | مناسب کشت بهاره |
| آذربایجان شرقی و غربی | خنک و معتدل | گلدهی در تابستان و پاییز |
| البرز و تهران | اقلیم نیمه‌خشک معتدل | قابل کشت به صورت تجاری و خانگی |
| کردستان | آب و هوای خنک و پاک | کیفیت اسانس بالا |
نکات مهم برای کشت موفق در ایران
زمان مناسب کاشت در مناطق سردسیر: اواخر زمستان یا اوایل بهار
زمان مناسب کاشت در مناطق گرمسیر و معتدل: پاییز (برای گلدهی در بهار)
این گیاه به نور کامل و خاک مرطوب اما با زهکشی خوب نیاز دارد.
گلدهی اصلی معمولاً از اواخر اردیبهشت تا اواخر تابستان است.
خواص درمانی کالاندولا (گل همیشه بهار)
فواید عصاره کالاندولا در فرآورده‌های دارویی، آرایشی و مراقبت از پوست بسیار زیاد میباشد (مثل کرم‌های ضدالتهاب و ترمیم‌کننده پوست). گل همیشه بهار برای درمان زخم‌ها، التهاب‌های پوستی، بریدگی‌ها، و مشکلاتی مانند اگزما و پسوریازیس استفاده میشود. همچنین بعنوان یک درمان مکمل برای مشکلات گوارشی و التهاب‌های داخلی بکار می‌رود.
مواد موثره گل همیشه بهار
تری‌ترپنوئیدها: فارادیول، کالندولادیول (اثر ضدالتهابی)
فلاونوئیدها: کوئرستین، ایزورهامنتین (آنتی‌اکسیدان و ضدالتهاب)
کاروتنوئیدها: لوتئین، زآگزانتین، بتاکاروتن (آنتی‌اکسیدان)
اسانس: مونوترپن‌ها و سزکویی‌ترپن‌ها (مقدار کم)
ساپونین‌ها و پلی‌ساکاریدها: اثرات تقویت‌کننده سیستم ایمنی
روش استخراج ترکیبات فعال
بخش مورد استفاده: گلبرگ‌ها و سرگل‌ها.
روش معمول: خشک کردن گل‌ها و استخراج با حلال‌هایی مانند اتانول یا آب.
روش صنعتی: استفاده از تقطیر با بخار یا استخراج با حلال برای تهیه عصاره یا اسانس.
استخراج با حلّال (اتانول، آب یا روغن):
خیساندن یا دم کردن گل خشک‌شده در اتانول ۷۰٪ یا روغن حامل (مانند روغن زیتون) برای چند روز
سپس صاف کردن و در صورت نیاز تغلیظ محلول
تقطیر با بخار: برای استخراج اسانس (بازده اسانس کم است)
دم‌کرده: برای تهیه چای (دمنوش) یا فراورده‌های موضعی
خواص درمانی کالاندولا
ضدالتهاب پوست
ترمیم زخم و بازسازی پوست
ضد میکروب و ضد قارچ
آنتی‌اکسیدان
ضد اسپاسم ملایم
طریقه مصرف کالاندولا
الف) پماد یا کرم
موارد مصرف: زخم سطحی، سوختگی خفیف، التهاب پوست
روش مصرف: ۲ تا ۳ بار در روز روی ناحیه‌ی آسیب‌دیده مالیده میشود.
ماده مؤثره: عصاره الکلی یا روغنی گل همیشه بهار
ب) دم‌کرده (Infusion / Tea)
روش تهیه: ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری گل خشک را در ۲۰۰ میلی‌لیتر آب جوش دم کرده و ۱۰ دقیقه بماند.
مصرف: روزانه ۲–۳ فنجان برای اثرات ضدالتهابی ملایم یا غرغره دهان.
موارد مصرف: التهاب دهان و لثه، کمک به قاعدگی، اثر آرام‌بخش گوارشی
ج) تنتور (Tincture)
روش تهیه: خیساندن گل خشک در الکل ۷۰٪ به مدت ۲–۳ هفته، سپس صاف کردن.
دوز معمول: ۲–۴ میلی‌لیتر (معادل حدود ۳۰–۴۰ قطره) در روز، در آب رقیق شده
موارد مصرف: اثرات ضدالتهاب، قاعده‌آور، ضد میکروب (با احتیاط در بارداری)
د) عصاره روغنی (Oil Infusion)
روش تهیه: خیساندن گل خشک در روغن گیاهی (مثل روغن زیتون) برای چند هفته در دمای محیط یا با حرارت ملایم
موارد مصرف: ماساژ روی پوست تحریک‌شده، زخم، سوختگی سطحی، ماساژ درمانی
هـ) اسانس (Essential oil) (بازده کم)
مستقیم به مقدار کم استفاده میشود یا با روغن حامل رقیق می‌گردد.
موارد مصرف: ضدقارچ و ضد باکتری موضعی، در آروماتراپی
جدول کاربردهای بالینی (Clinical Uses) گل همیشه بهار / Calendula officinalis
| کاربرد بالینی | شکل دارویی | دوز / روش مصرف | توضیحات |
|---|---|---|---|
| التیام زخم‌های سطحی | کرم / پماد موضعی | ۲–۳ بار در روز روی محل زخم | تسریع ترمیم بافت و کاهش التهاب |
| التهاب و تحریک پوستی | دم‌کرده گل خشک / لوسیون | ۵–۱۰ گرم گل در ۱ لیوان آب داغ، پس از خنک شدن روی پوست یا کمپرس | کاهش التهاب، مناسب پوست تحریک‌شده |
| زخم دهان و لثه | دهان‌شویه عصاره آبی یا الکلی | غرغره ۲–۳ بار در روز، هر بار ۳۰ ثانیه | ضد التهاب و ضدباکتری طبیعی |
| ناراحتی‌های گوارشی خفیف | دم‌کرده خوراکی | ۱–۲ گرم گل خشک در ۱۵۰ میلی‌لیتر آب داغ، روزانه ۲–۳ بار | اثر ضداسپاسم و آرام‌بخش معده |
| آفتاب‌سوختگی یا اگزما | کرم / روغن موضعی | ۲ بار در روز به‌آرامی روی ناحیه آسیب‌دیده ماساژ داده شود | کاهش التهاب و خارش |
| قاعدگی دردناک (Dysmenorrhea) | دم‌کرده خوراکی | ۱ فنجان دم‌کرده، ۲ بار در روز، از چند روز قبل از قاعدگی | اثر ضداسپاسم رحم |
جدول فرمت دارویی تأییدشده گل همیشه بهار (Calendula officinalis) در فارماکوپه
| اشکال دارویی / فرآورده | شکل | ترکیب اصلی | کاربردها | روش مصرف |
|---|---|---|---|---|
| کرم گل همیشه بهار | کرم موضعی | عصاره گل + روغن پایه | ترمیم زخم، آفتاب‌سوختگی، التهاب پوستی، اگزما | ۲–۳ بار در روز روی ناحیه آسیب‌دیده |
| روغن گل همیشه بهار | روغن موضعی | عصاره گل در روغن زیتون یا بادام | ماساز تسکین‌دهنده، ضد التهاب، آبرسان پوست | چند قطره روی پوست ماساژ داده شود |
| پماد درمانی | پماد نیمه‌جامد | عصاره غلیظ + موم طبیعی | ترمیم بریدگی، زخم، ترک پوستی | استفاده مستقیم روی زخم سطحی، ۲–۳ بار در روز |
| دهان‌شویه گیاهی | محلول خوراکی / غرغره | عصاره مایع یا الکلی رقیق‌شده | کاهش التهاب لثه، آفت دهان | غرغره ۳۰ ثانیه، ۲ بار در روز |
| شربت یا دم‌کرده دارویی | محلول خوراکی | عصاره مایع یا الکلی | ضد اسپاسم گوارشی، ضد التهاب، آرام‌بخش | ۱ فنجان، ۲–۳ بار در روز |
| ژل مراقبت پوستی | ژل پایه مایع | عصاره گل + آلوئه‌ورا | آبرسانی، تسکین پوست‌های تحریک‌شده | پس از شست‌وشوی پوست، روی ناحیه زده شود |
| کپسول یا مکمل خوراکی | کپسول | عصاره خشک استاندارد شده | آنتی‌اکسیدان، ضد التهاب، سلامت پوست و گوارش | طبق دوز توصیه‌شده روی بسته‌بندی |
کالاندولا مطابق با European Pharmacopoeia و German Commission E:
بخش مورد استفاده (Drug): گل خشک (Capitula) کالاندولا
حداقل مقدار مواد مؤثره:
فلاونوئیدها (برحسب هیپروسید): حداقل 0.4٪
ساپونین‌ها و تری‌ترپنوئیدها باید به حد استاندارد تضمین شده باشند.
ویژگی‌های ظاهری: رنگ زرد تا نارنجی روشن، عاری از رطوبت، بو ملایم و مشخص
روش شناسایی: TLC (کروماتوگرافی لایه نازک) برای تعیین ترکیبات فلاونوئیدی
میزان رطوبت مجاز: حداکثر ۱۰٪
جدول روش‌های استخراج مواد مؤثره از کالاندولا (Calendula officinalis)
| نوع ماده مؤثره | بخش مورد استفاده گیاه | روش استخراج | نوع حلال / روش مورد استفاده | شرایط استخراج | توضیحات و کاربرد |
|---|---|---|---|---|---|
| اسانس فرّار (Essential oil) | گل کامل (گلبرگ‌ها و سرگل) | تقطیر با بخار (Steam distillation) | آب یا بخار | دما ۹۰–۱۰۰ درجه سانتی‌گراد – ۲ تا ۳ ساعت | استخراج اسانس معطر برای کرم‌ها، پمادها و آرایشی |
| فلاونوئیدها و ساپونین‌ها | گل خشک | استخراج با حلال | اتانول ۷٪ یا متانول | خیساندن ۲۴ ساعت + صاف کردن + تغلیظ | کاربرد در داروهای ضدالتهاب و ترمیم‌کننده |
| کاروتنوئیدها (Carotenoids) | گلبرگ نارنجی | استخراج با حلال آلی | هگزان یا اتانول | خیساندن ۶–۸ ساعت – در دمای اتاق | کاربرد در مکمل‌های آنتی‌اکسیدان و محصولات پوستی |
| کومارین‌ها و رزین‌ها | سرگل خشک | استخراج Soxhlet | متانول یا اتانول | ۴ تا ۶ ساعت در دستگاه Soxhlet | برای فرمولاسیون داروهای ضدالتهاب |
| عصاره آبی (Water extract) | گل خشک | دم‌کردن یا خیساندن در آب داغ | آب مقطر | ۳۰ دقیقه دم‌کردن – سپس صاف کردن | مناسب برای دهان‌شویه و کمپرس پوستی |
خواص رحمی، پریودی و قاعدگی گل همیشه بهار (Calendula officinalis)
| فرآورده | نحوه تهیه / دوز | زمان‌بندی | کاربرد |
|---|---|---|---|
| دمنوش | ۱ تا ۲ قاشق چایخوری گل خشک در ۲۵۰ میلی‌لیتر آب جوش؛ ۱۰ تا ۱۵ دقیقه دم بکشد | ۲ تا ۳ بار در روز | تنظیم قاعدگی، کاهش دیسمنوره، PMS |
| تنتور (Tincture) | ۱:۵ در الکل؛ ۱ تا ۴ میلی‌لیتر | ۳ بار در روز | محرک قاعدگی، التهاب لگنی |
| عصاره خشک / کپسول | معادل ۲ تا ۴ گرم گل خشک در روز (بسته به استاندارد محصول) | روزانه | دیسمنوره، PMS |
| شستشوی (دوش) واژینال | دمنوش غلیظ‌تر: ۲ قاشق غذاخوری در ۵۰۰ میلی‌لیتر آب؛ سرد شده؛ استفاده موضعی
یا خرید پماد کالاندولا دینه از داروخانه (راهنمای مصرف: پماد کالاندولا برای واژن ) | فقط تحت نظر متخصص | التهاب رحمی / لگنی |
| سیتز بث (حمام نشسته) | دمنوش غلیظ اضافه شده به آب ولرم | ۱۵ تا ۲۰ دقیقه | دردهای لگنی، التهاب موضعی |
اکثر شواهد علمی برای اثرات بی‌نظمی سیکل رحمی و قاعدگی بر اساس مصرف خوراکی (دمنوش) هستند — نه فرآورده‌های موضعی مثل پماد که بیشتر برای بهداشت پوست کاربرد دارند.
جدول مقایسه اثربخشی کالاندولا بر اساس هدف درمانی در زنان
| هدف | بهترین فرآورده |
|---|---|
| تنظیم قاعدگی نامنظم | تنتور یا دمنوش |
| کاهش درد قاعدگی | دمنوش + سیتز بث (حمام نشسته) |
| التهاب رحمی / لگنی | تنتور + شستشو (تحت نظر پزشک) |
| خونریزی شدید | دمنوش (با تانن) |
| PMS | کپسول عصاره خشک یا دمنوش |
دمنوش کالاندولا به‌خاطر اینکه تانن دارد، برای کاهش خونریزی شدید (منوراژی) مفید است.تانن یک ترکیب گیاهی با خاصیت قابض است — رگ‌های خونی کوچک را کمی منقبض می‌کند و به کاهش خونریزی کمک خواهد کرد.
اثرات رحمی کالاندولا
۱. فعالیت رحم‌زا / محرک قاعدگی (Emmenagogue)
گل همیشه بهار بطور سنتی بعنوان محرک قاعدگی شناخته میشود (ماده‌ای که جریان قاعدگی را تحریک یا افزایش می‌دهد). مطالعات فیتوشیمیایی نشان میدهند که فلاونوئیدها و ترپیتنوئیدهای آن اثرات خفیف رحم‌زا (تحریک انقباضات رحمی) دارد.
۲. اثر ضدالتهابی
استرهای فارادیول و فلاونوئیدها (کوئرستین، ایزورامنتین) در گل همیشه بهار، COX-2 و سیتوکین‌های پیش‌التهابی را مهار می‌کنند که التهاب رحمی را کاهش میدهند (مثلاً در آندومتریت یا التهاب لگنی).
۳. اثر ضداسپاسم
برخی مطالعات نشان‌دهنده خواص خفیف شل‌کننده عضلات صاف هستند که به کاهش گرفتگی رحمی کمک مینماید.
اثرات قاعدگی کالاندولا
| خاصیت | مکانیسم |
|---|---|
| تنظیم قاعدگی نامنظم | اثر محرک قاعدگی؛ آزمایشات نشان داده قاعدگی تأخیری را تحریک می‌کند |
| کاهش دیسمنوره (دردهای قاعدگی) | فعالیت ضدالتهابی + ضداسپاسم |
| کاهش علائم PMS | احتمال فعالیت خفیف استروژنیک / فیتواستروژنیک |
| کاهش منوراژی (خونریزی شدید) | خواص خفیف قابض از طریق تانن‌ها |
منابع: ESCOP Monographs، مونوگراف گل همیشه بهار آژانس دارویی اروپا (EMA)، Journal of Ethnopharmacology، Hoffmann D. Medical Herbalism، Mills & Bone Principles and Practice of Phytotherapy
مواد موثره مهم:
- ترپیتنوئیدها (فارادیول، اسید اولئانولیک)
- فلاونوئیدها (کوئرستین، نارسیسین، ایزورامنتین)
- پلی‌ساکاریدها
- روغن‌های اساسی
- تانن‌ها
۱. نحوه ساخت روغن خانگی گل همیشه بهار (Calendula Oil Infusion)
- گل خشک گل همیشه بهار ۱ پیمانه (تقریباً ۲۰–۳۰ گرم): گل باکیفیت، عاری از رطوبت
- روغن حامل (روغن پایه) ۲ پیمانه (حدود ۴۰۰ میلی‌لیتر): روغن زیتون، بادام شیرین یا آفتابگردان
- شیشه درب‌دار تمیز و خشک: عدد – برای خیساندن گل در روغن
- صافی یا پارچه تنظیف: برای جدا کردن گل از روغن
مراحل تهیه روغن کالاندولا
ریختن گل خشک در ظرف: گل خشک‌شده را داخل شیشه تمیز بریزید.
افزودن روغن حامل: روغن را روی گل‌ها بریزید تا کاملاً پوشیده شوند.
روش خیساندن:
روش سرد: ظرف را در محیط گرم و دور از نور مستقیم (مثل پشت پنجره) به مدت ۴ تا ۶ هفته بگذارید و روزی یک بار تکان دهید.
روش گرم (سریع): ظرف را در بن‌ماری با دمای ۴۰–۵۰ درجه سانتی‌گراد به مدت ۳ تا ۴ ساعت قرار دهید (دما نباید از ۶۰ درجه بالاتر برود).
صاف کردن: پس از پایان مدت زمان خیساندن، روغن را از صافی یا پارچه تنظیف عبور دهید تا مواد گیاهی جدا شوند.
بسته‌بندی: روغن را در ظرف شیشه‌ای تیره بریزید و در جای خنک نگهداری کنید.
ماندگاری: حدود ۶ تا ۱۲ ماه در شرایط مناسب.
کاربرد روغن کالاندولا:
ماساژ پوست تحریک‌شده یا ملتهب
ترمیم زخم و سوختگی سطحی
پیشگیری از خشکی پوست
پایه‌ای برای ساخت پماد و کرم
۲. نحوه ساخت پماد خانگی کالاندولا (Calendula Ointment)
- روغن گل همیشه بهار ۱۰۰ میلی‌لیتر (طبق توضیحات پاراگراف قبلی)
- موم زنبور طبیعی (Beeswax) ۱۰ تا ۱۵ گرم برای قوام دادن پماد
- ویتامین E (اختیاری) ۳ تا ۵ قطره افزایش ماندگاری و اثر آنتی‌اکسیدانی
- ظرف نگهداری درب‌دار تمیز ۱ عدد برای بسته‌بندی نهایی
مراحل تهیه پماد گل همیشه بهار
ذوب کردن موم: موم را در ظرف شیشه‌ای یا استیل روی حرارت غیرمستقیم (بن‌ماری) ذوب کنید.
افزودن روغن: پس از ذوب کامل موم، روغن گل همیشه بهار را به آن اضافه کنید و هم بزنید تا ترکیب یکنواخت شود.
افزودن ویتامین E: در صورت تمایل، پس از برداشتن از حرارت چند قطره ویتامین E اضافه کنید.
ریختن در ظرف: مخلوط را در ظرف تمیز و خشک بریزید. در حالی که هنوز گرم است درب آن را نبندید تا بخار خارج شود.
سفت شدن: پس از خنک شدن، پماد به قوام نهایی می‌رسد.
ماندگاری: حدود ۶ ماه در یخچال یا مکان خنک و تاریک.
کاربرد پماد کالاندولا:
زخم سطحی و بریدگی
التهاب پوست و اگزما
ترک لب و پوست خشک
سوختگی سطحی و تحریک پوستی
بواسیر خارجی (موضعی)
برای پماد نرم‌تر (مناسب فصل سرد): از موم عسل کمتری استفاده کنید.
برای پماد سفت‌تر (مناسب تابستان): موم را کمی افزایش دهید.
ظرف پماد باید استریل و خشک باشد تا آلودگی قارچی و باکتریایی رخ ندهد.
می‌توان برای اثر خنک‌کننده و ضد التهاب بیشتر چند قطره اسانس طبیعی نعنا یا اسطوخودوس نیز افزود (اختیاری).
عوارض جانبی کالاندولا
بطور کلی مصرف موضعی یا خوراکی در دوز معمول بی‌خطر است؛ اما:
واکنش آلرژیک: در افراد حساس به خانواده کاسنیان (مانند گل مروارید، بابونه و …)
تحریک پوستی: ندرتا در مصرف موضعی
دوران بارداری: مصرف خوراکی توصیه نمی‌شود (احتمال تحریک رحم)
تداخل دارویی: ممکن است با داروهای خواب‌آور یا ضد فشار خون تداخل داشته باشد.
احتیاطات مصرف پماد یا کرم کالاندولا
فقط برای مصرف خارجی (موضعی) است؛ در صورت بروز واکنش آلرژیک (قرمزی، خارش) مصرف قطع شود.
برای زخم‌های عمیق و عفونی پوست فقط با نظر پزشک استفاده شود.
قابل استفاده در نوزادان و کودکان نیز هست ولی طبق دوز مناسب بروشور مصرف سازنده محصول.
جدول موارد منع مصرف، هشدارها و تداخلات دارویی گیاه Calendula officinalis (گل همیشه بهار / Pot marigold)
| مورد | توضیحات | جزئیات و هشدارها |
|---|---|---|
| منع مصرف در بارداری | مصرف خوراکی در بارداری توصیه نمی‌شود | ممکن است باعث تحریک رحم و افزایش خطر سقط شود. استفاده موضعی با احتیاط و فقط با نظر پزشک مجاز است. |
| منع مصرف در شیردهی | اطلاعات کافی در مورد ایمنی وجود ندارد | بهتر است از مصرف خوراکی خودداری شود؛ مصرف موضعی در صورت عدم حساسیت معمولاً بی‌خطر است. |
| حساسیت و آلرژی | در افراد حساس به خانواده کاسنی (Asteraceae) ممکن است واکنش پوستی ایجاد کند | شامل حساسیت به گل بابونه، گل آفتابگردان و غیره. پیش از مصرف، تست پوستی توصیه میشود. |
| تداخل با داروهای ضدانعقاد | مصرف همزمان ممکن است باعث افزایش خطر خونریزی شود | به دلیل وجود فلاونوئیدها و اثرات آنتی‌اکسیدانی که می‌توانند بر انعقاد خون تأثیر بگذارند. |
| تداخل با داروهای آرام‌بخش | مصرف همزمان با داروهای آرام‌بخش ممکن است اثر خواب‌آوری را افزایش دهد | در صورت استفاده از داروهای آرام‌بخش یا خواب‌آور، پیش از مصرف با پزشک مشورت شود. |
| تداخل با مکمل‌های گیاهی دیگر | ترکیب با گیاهان آرام‌بخش یا ضدانعقاد دیگر (مثل بابونه یا سنبل‌الطیب) می‌تواند اثرات را تشدید کند | توصیه به رعایت فاصله زمانی و مشورت پزشکی |
| احتیاط در بیماری‌های خاص | در بیماران مبتلا به آلرژی‌های فصلی یا حساسیت پوستی باید با احتیاط مصرف شود | واکنش متقاطع با سایر گیاهان خانواده Asteraceae ممکن است رخ دهد. |
برای مصرف داخلی (خوراکی) گل همیشه بهار، به‌ویژه در دوران بارداری، شیردهی یا همراه با داروهای دیگر، مشاوره با پزشک یا داروساز الزامی است.
در صورت بروز هرگونه علائم غیرعادی (مثل خارش، تنگی نفس، تهوع، خونریزی یا خواب‌آلودگی شدید)، مصرف گیاه یا فرآورده قطع و فوراً به پزشک مراجعه شود.
| دسته‌بندی | جزئیات / شکل دارویی | دوز و روش مصرف | ترکیبات مؤثره | اثر فارماکولوژیک | کاربرد درمانی | هشدار / منع مصرف |
|---|---|---|---|---|---|---|
| گل خشک | دم‌کرده / جوشانده | ۱–۲ گرم در ۱۵۰–۲۰۰ میلی‌لیتر آب، ۲–۳ بار در روز | فلاونوئیدها، ساپونین‌ها | ضد التهاب، ضد اسپاسم گوارشی | التهاب دهان، درد قاعدگی، نفخ معده | دوران بارداری و شیردهی با مشورت پزشک |
| عصاره مایع | دهان‌شویه، شستشو | غرغره ۳۰ ثانیه، ۲–۳ بار در روز | فلاونوئیدها، ساپونین‌ها | ضد میکروب، ضد التهاب | آفت دهان، زخم‌های سطحی | آلرژی به خانواده کاسنی |
| تنتور / عصاره الکلی | خوراکی یا موضعی | ۳۰–۴۰ قطره در آب، ۲–۳ بار در روز | فلاونوئیدها، تری‌ترپنوئیدها | ضد التهاب، ضد میکروب، ترمیم‌کننده | التهاب و زخم‌های کوچک، قاعده‌آور ملایم | بارداری، تداخل با داروهای ضدانعقاد |
| روغن گیاهی | ماساژ، موضعی | چند قطره روی پوست تحریک‌شده روزانه ۲ بار | کاروتنوئیدها، ساپونین‌ها | ضد التهاب، ترمیم‌کننده زخم | سوختگی سطحی، پوست خشک | نگهداری در جای خنک و تاریک |
| پماد / کرم | موضعی، نیمه‌جامد | ۲–۳ بار در روز روی ناحیه آسیب‌دیده | عصاره گل، موم زنبور | ضد التهاب، ترمیم‌کننده، آنتی‌اکسیدان | بریدگی، اگزما، آفتاب‌سوختگی | تست حساسیت قبل مصرف |
| ژل مراقبت پوستی | سبک، پایه نیمه محلول | پس از شست‌وشوی پوست، روی ناحیه زده شود | عصاره گل + آلوئه‌ورا | آنتی‌اکسیدان، ضد التهاب | آبرسانی پوست، کاهش تحریک | پوست حساس: تست موضعی توصیه میشود |
| کپسول / مکمل خوراکی | خوراکی | طبق دستور روی بسته‌بندی | عصاره خشک استاندارد | آنتی‌اکسیدان، ضد التهاب | سلامت پوست و گوارش | دوران بارداری و شیردهی با مشورت پزشک |
| اثرات فارماکولوژیک | — | — | تری‌ترپنوئیدها، فلاونوئیدها، کاروتنوئیدها | ضد التهاب، ضد میکروب، ترمیم‌کننده، آنتی‌اکسیدان، ضد اسپاسم، ضد خونریزی، قاعده‌آور | — | — |
| هشدار و تداخلات | — | — | — | — | — | بارداری، شیردهی، آلرژی به Asteraceae، تداخل با داروهای ضدانعقاد و آرام‌بخش |
مصرف در دوران بارداری و شیردهی توصیه نمی شود.
گل همیشه بهار در طب سنتی همیشه بعنوان قاعده آور شناخته شده است و در بررسی‌ها اثرات تحریکی بررحم نیز گزارش شده است که حتی ممکن است باعث سقط جنین شود.
بندرت واکنش‌های حساسیتی مشاهده میشود اما گاهی در برخی افراد واکنش‌های آلرژیک خفیف مانند خارش یا قرمزی پوست مشاهده میشود. همچنین، ممکن است با داروهای ضدانعقاد تداخل داشته باشد.
داروهای آرام بخش با گل همیشه بهار تداخل مصرف دارند. مصرف گل همیشه بهار همراه با داروهای آرام‌بخش باعث مشکلات تنفسی و یا خواب آلودگی بیش از حد خواهد شد. گل همیشه بهار گاهی با داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت‌ها تداخل داشته دارد. افرادی که از این داروها استفاده می‌کنند باید با پزشک خود مشورت کنند.
از مصرف خوراکی گل همیشه بهار با داروهای مسکن یا فشار خون خودداری شود.
در مصرف موضعی، هشدار خاصی گزارش نشده است.
مصرف گل همیشه بهار در دوران بارداری و شیردهی توصیه نمی‌شود. همچنین، افرادی که به خانواده Asteraceae (مانند بابونه و گل داودی) حساسیت دارند باید از مصرف این گیاه خودداری کنند.
نکاتی درباره کالاندولا:
زمان برداشت: برحسب حداکثر میزان اسانس زمان برداشت این گیاه مشخص میشود که بیشترین مقدار اسانس در زمان گلدهی و گل دادن کامل است که از نظر زمانی معادل فروردین تا اوایل پاییز خواهد بود. گونه Thymus daenesis بومی ایران است که در استانهای اردبیل، زنجان، کردستان، آذربایجان، همدان، اصفهان، چهار محال بختیاری، فارس، یزد، تهران، قزوین و لرستان می‌روید.
همیشه بهار سرده‌ای از خانواده کاسنی است و حاوی حداقل 1درصد فلاونویید میباشد. همیشه بهار دارای 8-10 درصد آب، مواد معدنی، اسید سالسیلیک و اسانس است.
تحقیقات علمی
مطالعات مختلف نشان داده‌اند که گل همیشه بهار دارای خواص ضد التهابی و بهبود دهنده زخم است. تحقیقاتی بر روی تاثیر این گیاه در کاهش التهاب‌های پوستی و بهبود فرآیند التیام زخم‌ها انجام شده است.
کارآزمایی‌های بالینی
مطالعات بالینی بر روی گل همیشه بهار نشان داده‌اند که این گیاه می‌تواند به‌طور مؤثر در درمان زخم‌ها و التهاب‌های پوستی کمک کند. نتایج این کارآزمایی‌ها شامل بهبود قابل توجه در سرعت بهبود زخم‌ها و کاهش التهاب است.
کالاندولا در محصولات دینه ایران
آخرین ژورنال‌ها و مطالعات علمی (رفرنس) درباره کالاندولا
مقالات اخیر به بررسی تأثیرات گل همیشه بهار بر سلامت پوست و درمان زخم‌ها پرداخته‌اند. برای بخش “آخرین مقالات و مطالعات علمی” در مورد گیاه گل همیشه بهار (Calendula officinalis)، می‌توانید به مقالات و تحقیقات زیر اشاره کنید:
- مطالعه‌ای در مورد اثرات ضد التهابی و بهبود زخم‌های پوستی: مقاله‌ای که در Journal of Ethnopharmacology منتشر شده است، به بررسی تأثیرات ضد التهابی گل همیشه بهار در درمان زخم‌ها و التهابات پوستی پرداخته و نتایج نشان داده‌اند که استفاده موضعی از عصاره گل همیشه بهار می‌تواند بهبود سریع‌تر زخم‌ها و کاهش التهاب‌های پوستی را تسهیل کند.
- تحقیق درباره اثرات ضد میکروبی: مطالعه‌ای که در Phytotherapy Research منتشر شده، نشان داده است که ترکیبات فعال گل همیشه بهار دارای فعالیت‌های ضد میکروبی قوی هستند و می‌توانند در درمان عفونت‌های پوستی مؤثر باشند. این مطالعه به بررسی اثرات ضد باکتریایی و ضد قارچی عصاره گل همیشه بهار پرداخته است.
- مقاله‌ای در رابطه با خواص آنتی‌اکسیدانی: مقاله‌ای از Antioxidants بررسی کرده که گل همیشه بهار دارای خواص آنتی‌اکسیدانی قوی است. این خواص می‌توانند به محافظت از پوست در برابر آسیب‌های اکسیداتیو و پیری زودرس کمک کنند.
- بررسی اثربخشی در درمان اگزما: مطالعه‌ای منتشر شده در Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology به بررسی تأثیرات گل همیشه بهار بر درمان اگزما و دیگر مشکلات پوستی پرداخته است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که استفاده منظم از محصولات حاوی گل همیشه بهار می‌تواند به کاهش علائم اگزما و بهبود وضعیت پوست کمک کند.
- مطالعه‌ای بر روی اثرات سیستمیک: مقاله‌ای در BMC Complementary Medicine and Therapies منتشر شده است که به بررسی تأثیرات سیستمیک گل همیشه بهار بر روی مشکلات گوارشی پرداخته و نشان داده که مصرف این گیاه می‌تواند به بهبود عملکرد سیستم گوارش و کاهش التهاب‌های داخلی کمک کند.
rhs.org.uk/plants/62350/calendula-officinalis/details
sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/calendula-officinalis
دانشنامه گیاهان دارویی دینه
آشنایی با طبیعت درمانگر
«مجتمع صنایع دینه ایران» دانشنامه آنلاین خود را برای ارتقای آگاهی دارویی مخاطبان منتشر کرده است. هدف دانشنامه دینه، ارائه اطلاعات مفید درباره گیاهان دارویی، نام علمی، شرایط رشد، خواص درمانی و نحوه استفاده صحیح میباشد. محتوای این دانشنامه برای عموم علاقه‌مندان به گیاه‌درمانی نوشته شده است. اگر می‌خواهید بدانید کدام گیاه برای تقویت سیستم ایمنی، سلامت قلب یا آرامش اعصاب و ... مناسب است، جای درستی هستید. «صنایع دینه ایران» اولین تولیدکننده داروهای گیاهی در کشور میباشد که فعالیت خود را از سال ۱۳۵۹ با هدف توسعه علمی و استانداردسازی فرآورده‌های گیاهی آغاز نمود. مجموعه دینه با تکیه بر دانش تخصصی، فناوری روز و بیش از 4 دهه تجربه در صنعت داروسازی، از شرکت‌های پیشگام در کشت و فرآوری گیاهان دارویی، استخراج و استانداردسازی عصاره‌ها و تولید فرآورده‌های دارویی و مکمل میباشد.