سنبل الطیب
سنبل الطیب (والرین، والریانا) یا همان علف گربه، گیاهی دارویی است که ریشه آن اثر آرامبخش، کاهنده اضطراب، بهبود کیفیت خواب و آرامتر کردن ذهن را دارا میباشد.
Valeriana officinalis
خانواده : Caprifoliaceae
راسته : Dipsacales
سنبلالطیب همان گیاهی است که در فارسی به «علف گربه» هم شناخته میشود. این نام بخاطر جذابیت بوی ریشه این گیاه برای گربههاست.
- لاتین: Valeriana
- فارسی: سنبلالطیب، والریان کوهستانی، علف گربه
- عربی: حشیشهالقطه، سنبلالعصافیر
- انگلیسی: Valerian, Common valerian
- آلمانی: Baldrian, Baldrianwurzel
- فرانسه: Herbe aux chats, Valeriane sauvage
| ردهبندی | فارسی | انگلیسی |
|---|---|---|
| فرمانرو / Kingdom | گیاهان | Plantae |
| زیرفرمانرو / Subkingdom | گیاهان آوندی | Tracheobionta |
| بخش / Division | گیاهان دانهدار | Magnoliophyta |
| رده / Class | دولپهایها | Magnoliopsida |
| زیررده / Subclass | — | Asteridae |
| راسته / Order | دیپساکالها | Dipsacales |
| خانواده / Family | کاپریفولیاسه | Caprifoliaceae |
| زیرخانواده / Subfamily | والریانوئیده | Valerianoideae |
| جنس / Genus | والرینا | Valeriana |
| گونه / Species | سنبلالطیب | Valeriana officinalis |
نکته: خانواده Valerianaceae در تقسیمبندی APG IV در Caprifoliaceae ادغام شده است.
از قدیم، سنبلالطیب در خانواده مستقلی بنام Valerianaceae قرار دارد اما در سیستم طبقهبندی مدرن APG IV (2016) که بر اساس آنالیز DNA میباشد، مشخص شده که Valerianaceae از نظر تکاملی درون خانواده Caprifoliaceae (خانواده پیچاناری) جای میگیرد — یعنی یک شاخه فرعی از آن است، نه یک خانواده مستقل. بنابراین Valerianaceae حذف شد و گیاهان آن (از جمله تمام گونههای Valeriana) بعنوان زیرخانواده Valerianoideae در داخل Caprifoliaceae طبقهبندی شدند (یعنی اسم خانواده عوض شده، اما گیاه همان گیاه است).
جدول گونههای گیاه سنبل الطیب بر اساس کاربرد درمانی یا زینتی
| نام علمی | نام فارسی | کاربرد |
|---|---|---|
| Valeriana officinalis | سنبلالطیب رسمی | آرامبخش، خوابآور، ضداضطراب — اصلیترین گونه دارویی |
| Valeriana sisymbriifolia | سنبلالطیب ایرانی | آرامبخش، ضداسپاسم — گونه بومی ایران و آسیای مرکزی |
| Valeriana edulis | سنبلالطیب خوراکی | ریشه خوراکی (بومیان آمریکا)؛ کاربرد دارویی محدود |
| Valeriana celtica | سنبلالطیب سلتیک | عطرسازی، ادویه سنتی اروپا؛ کمی آرامبخش |
| Valeriana jatamansi | سنبل هندی / ناردوس | آرامبخش، ضدافسردگی — طب آیورودا و طب سنتی ایران |
| Valeriana dioscoridis | سنبلالطیب دیوسکوریدس | طب سنتی خاورمیانه؛ آرامبخش |
| Valeriana phu | سنبل باغی | زینتی (برگهای طلایی)؛ سابقه دارویی |
| Valeriana montana | سنبلالطیب کوهی | زینتی در باغهای صخرهای؛ کاربرد دارویی جزئی |
| Valeriana supina | سنبلالطیب کوتوله | زینتی (پوشش زمین در باغهای آلپی) |
| Valeriana arizonica | سنبلالطیب آریزونا | زینتی؛ بومی آمریکای شمالی |
تفاوت سنبل هندی (جاتاماسی) با سنبل الطیب (والریانا)
در بازار دارویی ایران در کنار گونههای سنبل الطیب مثل officinalis، گیاه سنبل هندی (Spikenard / ختایی / جاتاماسی) با نام علمی Nardostachis jatamansi (سنبل الطیب هندی) نیز بعنوان آرامبخش و ضد اضطراب فروخته میشود (بخش یقه خشک، ریشه و ریزوم). موطن این گیاه هندوستان است (مناطق کوهستانی هیمالیا: هند، نپال، چین در ارتفاع ۳۰۰۰–۵۰۰۰ متر). تفاوت آن با سنبل الطیب آفیسینالیس در ریزوم ضخیمتر، معطر و پر از اسانس میباشد. سنبل هندی (ختایی) از قدیم در عطرسازی کاربرد داشته است (درحالیکه بوی سنبل الطیب آفیسینالیس تند و ناخوشایند بوده و فقط مصرف دارویی دارد). در صنعت عطرسازی، روغن سنبل هندی یکی از قدیمیترین عطرهای شناختهشده بوده و نام آن در متون کهن از جمله کتاب قانون ابنسینا نیز ذکر شده است.
- برای بیخوابی و آرامبخشی: V. officinalis شواهد بالینی قوی دارد.
- برای اضطراب و نورولوژی: N. jatamansi در تحقیقات مزیت نشان داده، اما شواهد انسانی آن کمتر است.
بخش دارویی سنبلالطیب:
ریشه و ریزوم (ساقه زیرزمینی) — اصلیترین بخش دارویی؛ بیشترین غلظت اسید والرنیک، والپوتریاتها و روغنهای فرار در اینجاست. پایه تمام فرآوردههای استاندارد (قرص، کپسول، تنتور، دمنوش و عرق سنتی).
ریشههای فرعی (ریشکها) — همراه ریزوم برداشت میشوند؛ ترکیب مشابه اما غلظت کمتر.
برگها و سرشاخههای گلدار — در طب سنتی برخی مناطق بصورت دمکرده استفاده میشوند؛ اثر آرامبخش ملایمتری دارند و در فارماکوپههای رسمی جایگاه اصلی ندارند.
دانهها — کاربرد دارویی مستقیم ندارند.
در عمل، ریشه و ریزوم سال دوم بخشی است که در فرآوردههای دارویی استاندارد بکار میرود.
مورفولوژی گیاه سنبلالطیب
زیستگاه و شرایط رشد
- علفزارهای کوهستانی، شیبهای سنگی و مراتع مرطوب
- کنار جویبارها و حاشیه جنگلها
- پراکنش در آسیای مرکزی، ایران، افغانستان و منطقه قفقاز
- محدوده ارتفاعی معمولاً ۱۵۰۰ تا ۳۵۰۰ متر
- دما: اقلیم خنک تا معتدل؛ تحمل یخبندان را دارد.
- بارش: رطوبت متوسط تا زیاد؛ ۴۰۰ تا ۸۰۰ میلیمتر بارش سالانه
- رطوبت خاک: خاک دائماً مرطوب اما زهکشیشده را ترجیح میدهد.
- نور: نیمهسایه تا آفتاب کامل
- مقاومت: مقاوم به سرما؛ زمستانهای سخت کوهستانی را تحمل میکند.
ریختشناسی
- ارتفاع: ۳۰ تا ۸۰ سانتیمتر
- برگها: شانهای بریده (شبیه Sisymbrium، به همین دلیل این نامگذاری شده)، با برگچههای دندانهدار
- ساقه: راست، توخالی، کمی شیاردار
- گلها: کوچک، سفید تا صورتی کمرنگ، در گلآذین دیهیم انتهایی
- ریشه: ریزوم نسبتا ضخیم با ریشههای فرعی نازک متعدد؛ بوی مشخص و قوی
- میوه: فندقه کوچک با پاپوس پَردار (جقه – pappus) برای پراکنش بادی
نحوه کاشت
- خاک: غنی، لومی، کمی اسیدی تا خنثی (pH 5.5 – )
- تکثیر: بذر (کاشت سطحی، نیاز به نور برای جوانهزنی) یا تقسیم ریشه
- دمای جوانهزنی: ۱۵ تا ۲۰ درجه سانتیگراد
- فاصله کاشت: ۳۰ تا ۴۰ سانتیمتر
- فصل کاشت: اوایل بهار یا پاییز
- آبیاری: آبیاری منظم؛ خشکی را تحمل نمیکند
نحوه برداشت
- ریشهها و ریزومها بخش دارویی سنبلالطیب هستند (فصل برداشت محصول)
- برداشت در پاییز سال دوم است؛ زمانیکه غلظت ترکیبات فعال به اوج میرسد.
- ریشهها را از خاک درآورده، شسته و در دمای پایین (کمتر از ۴۰ درجه سانتیگراد) خشک میشوند تا روغنهای فرار حفظ گردند.
- اندامهای هوایی معمولا در زمان گلدهی برای برخی فرآوردهها جمعآوری خواهند شد.
مواد موثره
- ایریدوئیدها (والپوتریاتها) : والترات، ایزووالترات، دیدرووالترات
- سزکوئیترپنها : اسید والرنیک، استوکسیوالرنیک اسید
- روغنهای فرار : بورنیل استات، بتا-کاریوفیلن، والرنال
- آلکالوئیدها : اکتینیدین، والرانین (مقدار کم)
- فلاونوئیدها : لینارین، هسپریدین
- لیگنانها : هیدروکسیپینورزینول
- گابا : گاما-آمینوبوتیریک اسید آزاد
روش استخراج ترکیبات فعال
۱. تقطیر با آب (هیدرودیستیلاسیون) — برای روغنهای فرار (دستگاه کلونجر، ۳ تا ۴ ساعت)
۲. عصارهگیری هیدروالکلی — خیساندن یا پرکولاسیون با اتانول ۷۰ درصد (w/)؛ استخراج اسید والرنیک و والپوتریاتها
۳. استخراج با CO2 فوقبحرانی — انتخابی برای سزکوئیترپنها؛ حفظ ترکیبات حساس به حرارت
۴. خیساندن سرد — ریشه خشکشده در آب/اتانول در دمای اتاق به مدت ۲۴ تا ۴۸ ساعت (تنتور سنتی)
۵. استانداردسازی — عصارهها معمولاً بر اساس ۰/۸ درصد اسید والرنیک استاندارد میشوند.
فرمتهای دارویی قابل مصرف
- کپسول / قرص ریشه خشک (عصاره استاندارد)
- تنتور (۱:۵ در اتانول ۷۰ درصد)
- دمکرده (چای)
- کپسول ژلاتینی نرم (عصاره روغنی)
- فرمولاسیونهای ترکیبی (با رازک، بادرنجبویه، گل ساعتی)
- روغن اسانسی (آروماتراپی)
- پودر ریشه در ساشه
راهنمای سریع سنبل الطیب
| نکته | توضیح |
|---|---|
| خطر وابستگی | سنبلالطیب اعتیادآور نیست و خطر وابستگی آن بسیار کمتر از داروهای خوابآور شیمیایی است. |
| موارد مناسب مصرف | برای استرس خفیف تا متوسط، تنش عصبی خفیف تا متوسط و بیخوابی ناشی از استرس مناسب است. |
| زمان بروز اثر درمانی | اثر درمانی سنبل الطیب معمولاً پس از ۲ هفته مصرف مداوم بتدریج ظاهر میشود. |
| مصرف در کودکان | مصرف آن در اطفال زیر ۱۲ سال توصیه نمیشود. |
| مکانیسم اثر | مهمترین مکانیسم اثر سنبل الطیب، تقویت عملکرد سیستم GABA در مغز و کاهش تحریکپذیری سلولهای عصبی است که به ایجاد آرامش و بهبود خواب کمک میکند. |
طعم و بوی سنبلالطیب چگونه است؟
- بو: ناخوشایند، خاکی، تند — اغلب به لباس یا پنیر کهنه تشبیه میشود (به دلیل اسید ایزووالریک)
- طعم: تلخ، چوبی، کمی تند
- ریشه تازه ملایمتر است؛ ریشه خشکشده بوی بسیار تندی دارد. به همین دلیل اکثر مردم کپسول یا قرص را به دمنوش سنتی ترجیح میدهند.
نحوه مصرف دمنوش سنبل الطیب
| گروه سنی | دوز مصرف سنبل الطیب |
|---|---|
| کودکان زیر ۳ سال | توصیه نمیشود |
| کودکان ۳ تا ۱۲ سال | فقط زیر نظر پزشک؛ نصف دوز بزرگسال (دمنوش ملایم) |
| نوجوانان ۱۲ تا ۱۸ سال | ۱۵۰ تا ۳۰۰ میلیگرم عصاره استاندارد قبل از خواب |
| بزرگسالان ۱۸ تا ۶۵ سال | ۳۰۰ تا ۶۰۰ میلیگرم عصاره (۲ تا ۳ گرم ریشه خشک بصورت چای) ۳۰ تا ۶۰ دقیقه قبل از خواب |
| سالمندان بالای ۶۵ سال | شروع با دوز پایینتر (۱۵۰ تا ۳۰۰ میلیگرم)؛ پایش خوابآلودگی بیشازحد |
نحوه مصرف عصاره سنبل الطیب
| فرم | دوز | نکات |
|---|---|---|
| کپسول/قرص | ۳۰۰–۶۰۰ میلیگرم | رایجترین؛ ۳۰–۶۰ دقیقه قبل از خواب |
| دمنوش (ریشه خشک) | ۲–۳ گرم، ۱۰–۱۵ دقیقه دمکشیده | طعم ناخوشایند؛ عسل اضافه کنید |
| تنتور گیاهی | ۴–۶ میلیلیتر | مخلوط با آب یا آبمیوه |
| عصاره | ۴۰۰–۹۰۰ میلیگرم استاندارد | هنگام خرید عصاره سنبلالطیب، روی برچسب محصول دنبال عبارت «عصاره استاندارد شده با ۰.۸٪ اسید والرنیک» باشید. |
اسید والرنیک (acid) ماده موثره اصلی سنبلالطیب است که بخش زیادی از اثرات آرامبخشی آنرا ایجاد میکند. محصولاتی با قید عبارت «عصاره استاندارد شده با ۰.۸٪ اسید والرنیک» یعنی سازنده تضمین میکند که هر واحد از محصول، مقدار مشخص و ثابتی از این ماده مؤثره (۰.۸ درصد) دارد (وقتی روی بسته نوشته شده «standardized to 0.8% valerenic acid»، نشانهای از کیفیت و یکنواختی محصول است).
- برای خواب: ۳۰–۶۰ دقیقه قبل از خواب مصرف نمایید.
- برای دردهای قاعدگی: از ابتدای قاعدگی، ۳ بار در روز
- اثر درمانی معمولا ۲–۴ هفته در مصرف منظم طول خواهد کشید تا به اوج برسد.
- سنبل الطیب در دوره مصرف کوتاهمدت تا متوسط بیخطر است؛ ولی از ترکیب با آرامبخشها، الکل یا بنزودیازپینها خودداری کنید.
- در دوران بارداری و شیردهی توصیه نمیشود.
تفاوت سنبل الطیب برای زنان و مردان
- زنان: استفاده رایج برای کرامپهای قاعدگی و بیخوابی پیش از قاعدگی. در دوران بارداری مصرف نشود (دادههای ایمنی ناکافی؛ والپوتریاتها در آزمایشگاه خاصیت سمیت سلولی نشان دادهاند). در دوران شیردهی نیز فقط تحت نظر پزشک مجاز است.
- مردان: آرامبخش اعصاب و ضد اضطراب و رفع بیخوابی شبانه. نیازی به تنظیم دوز خاص بر اساس جنسیت نیست. دوز با توجه به بروشور محصول خریداری شده اعمال میشود.
- تفاوت فارماکوکینتیکی قابلتوجهی بین دو جنس در منابع بالینی گزارش نشده است.
عوارض جانبی سنبل الطیب
- سردرد، سرگیجه
- ناراحتی گوارشی (تهوع، کرامپ شکمی)
- خوابآلودگی صبحگاهی (اثر «خماری» در دوزهای بالا)
- رویاهای شفاف یا آگاهانه (نادر)
- درماتیت آلرژیک (نادر)
- سمیت کبدی (نادر) بیشتر مرتبط با محصولات چندگیاهی
- تحریک متناقض (بیقراری) در برخی افراد
جدول تداخل دارویی سنبل الطیب
| داروی تداخلکننده | نوع تداخل |
|---|---|
| بنزودیازپینها (دیازپام، آلپرازولام) | تشدید اثر مهاری سیستم عصبی مرکزی |
| باربیتوراتها | افزایش خوابآوری |
| مسکنهای افیونی | افزایش خوابآلودگی |
| الکل | تقویت اثر آرامبخشی |
| سوبستراهای CYP3A4 | مهار احتمالی (دادههای آزمایشگاهی؛ اهمیت بالینی نامشخص) |
| ضدانعقادها (وارفارین) | نظری؛ پایش INR |
| بیهوشکنندهها | قطع مصرف ۲ هفته قبل از جراحی (اثرات تجمعی بر سیستم عصبی مرکزی) |
آیا سنبلالطیب باعث وابستگی (اعتیاد) میشود؟
بر اساس شواهد علمی موجود، سنبلالطیب مادهای اعتیادآور محسوب نمیشود و برخلاف داروهای آرامبخش یا خوابآور گروه بنزودیازپینها (مانند دیازپام و آلپرازولام) یا داروهای Z (مانند زولپیدم)، موجب وابستگی جسمی یا روانی قابلتوجه نمیشود.
با این حال:
- در برخی گزارشها، پس از مصرف طولانی یا دوزهای شدید، علائمی شبیه قطع مصرف گزارش شده است.
- این علائم شامل بیخوابی، اضطراب، تحریکپذیری و بیقراری است. ولی اطلاعات مربوط به مصرف بسیار طولانیمدت هنوز محدود است.
سنبلالطیب در دوزهای درمانی کوتاهمدت تا میانمدت، خطر وابستگی ندارد و اعتیادآور تلقی نمیشود.
دوره زمانی درمان با سنبلالطیب بر اساس شکل دارویی چقدر است؟
برای تغییر این متن بر روی دکمه ویرایش کلیک کنید. لورم ایپسوم متن ساختگی با تولید سادگی نامفهوم از صنعت چاپ و با استفاده از طراحان گرافیک است.
مزیت سنبلالطیب برای قاعدگی
کاربرد درمانی آن مستند میباشد. سنبلالطیب برای:
- تسکین دیسمنوره (دردهای قاعدگی) — مطالعات کاهش شدت و مدت درد را نشان میدهند.
- کاهش علائم PMS از جمله تحریکپذیری و اختلال خواب زنان
- کاهش اسپاسم عضلات رحم از طریق اثر ضداسپاسم
یک مطالعه ۲۰۱۱ (مجله DARU) نشان داد سنبلالطیب درد قاعدگی را در مقایسه با دارونما بهطور معناداری کاهش میدهد.
سنبلالطیب و پروستات
تحقیقات محدود اما در حال گسترش نشان میدهد سنبلالطیب به کاهش علائم هیپرپلازی خوشخیم پروستات (BPH) کمک مینماید. خواص ضداسپاسم و شلکننده عضلانی آن مشکلات جریان ادرار مرتبط با بزرگشدن پروستات را کاهش میدهد. با این حال، شواهد هنور اولیه هستند و فعلا کارآزمایی بالینی قوی این کاربرد را تأیید نکرده است. برخی منابع هشدار میدهند که تعاملات هورمونی سنبلالطیب هنوز بخوبی شناخته نشده است.
مکانیسم اثر سنبلالطیب در کاهش اضطراب و بیخوابی چیست؟
الف) افزایش فعالیت GABA در مغز
مهمترین مکانیسم شناختهشده سنبلالطیب مربوط به سیستم GABA (Gamma-Aminobutyric Acid) است. GABA مهمترین انتقالدهنده عصبی مهاری در مغز محسوب میشود و باعث کاهش فعالیت بیش از حد نورونها میشود. ترکیبات فعال سنبلالطیب بویژه:
- Valerenic Acid (والرنیک اسید)
- Valerenol (والرنول)
میتوانند:
- فعالیت گیرندههای GABA-A را تقویت کنند.
- تحریکپذیری سلولهای عصبی را کاهش دهند.
- موجب آرامش سیستم عصبی شوند.
ب) اثر آرامبخش طبیعی
سنبلالطیب حاوی ترکیبات فعالی مانند:
- والرنیک اسید (Valerenic Acid)
- والرنول (Valerenol)
- والپوتریاتها (Valepotriates)
- روغنهای فرار گیاهی
است که در مجموع اثر آرامبخش و خوابآور ملایمی ایجاد میکنند.
ج) تأثیر بر سایر انتقالدهندههای عصبی
مطالعات آزمایشگاهی نشان دادهاند که سنبلالطیب ممکن است بر سیستمهای زیر نیز اثر بگذارد:
- سروتونین (Serotonin)
- آدنوزین (Adenosine)
- برخی مسیرهای تنظیم خواب در مغز
سنبلالطیب برای پوست
تحقیقات در این زمینه نسبت به کاربردهای خواب و درد این گیاه محدودتر است؛ برخی خواص ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی آن احتمالاً فواید موضعی دارد، اما نباید انتظار نتایج چشمگیر داشته باشید. یافتههای موجود عبارتند از:
- ضدالتهاب: اسید والرنیک و اسید ایزووالریک سنبل الطیب، قرمزی و تحریک پوست را کاهش میدهند.
- آنتیاکسیدان: فلاونوئیدهای موجود در سنبلالطیب (لیناریین، هسپریدین) به خنثیسازی رادیکالهای آزاد کمک و احتمالاً پیری اکسیداتیو پوست را کند میکنند.
- ضدمیکروب: مطالعات آزمایشگاهی فعالیت علیه برخی باکتریها را نشان میدهد که برای پوست مستعد آکنه مفید میباشد.
- التیام زخم: استفاده سنتی در برخی جوامع برای زخمهای جزئی و تحریک پوست؛ شواهد مدرن محدود است.
- آرامبخشی پوست حساس: خواص ضدالتهابی احتمالا اگزما یا عوارض روزاسه را تسکین میدهد.
نحوه استفاده موضعی:
- عصاره سنبلالطیب در کرمها (البته در لوازم آرایشی رایج نیست)
- تنکتور رقیقشده روی نواحی تحریکشده
- برخی برندهای مراقبت از پوست گیاهی آن را در فرمولاسیونهای آرامبخش استفاده میکنند
نکات مهم:
- بیشتر شواهد آزمایشگاهی یا تجربی هستند — فعلا هیچ کارآزمایی بالینی قوی خاص پوست وجود ندارد.
- بوی تند سنبل الطیب، استفاده موضعی را برای بسیاری ناخوشایند میکند.
- ابتدا تست پچ انجام دهید؛ برخی افراد حساسیت تماسی دارند.
- سنبل الطیب داروی مهم مراقبت از پوست نیست — جایگزینهای بهتر مستند مانند کالاندولا، نیاسینامید یا سنتلا آسیاتیکا برای همان اهداف وجود دارند.
گل گاو زبان یا سنبل الطیب؛ کدام بهتر است؟
هر دو گیاه والرین / سنبلالطیب (Valeriana officinalis) و اکیوم / گل گاوزبان ایرانی (Echium amoenum) بخاطر خواص آرامبخش و ضداضطراب خود شناخته شدهاند. با این حال، این دو از نظر ترکیبات شیمیایی، اثرگذاری و میزان شواهد بالینی موجود تفاوتهای مهمی دارند. مقایسه دادههای مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH)، پایگاه کاکرین (Cochrane Database) و مجلات گیاهان دارویی نشان میدهد: سنبلالطیب انتخاب مناسبتری برای اختلالات خواب و بیخوابی است. این گیاه در منابع بالینی، سابقه و شواهد قویتری برای بهبود خواب و کاهش زمان به خواب رفتن دارد و در طب غربی، آرامبخش گیاهی «استاندارد» محسوب میشود. در مقابل، اکیوم / گل گاوزبان بیشتر بعنوان یک ضداضطراب مؤثر است و در شرایطی ترجیح داده میشود که کاهش اضطراب مهمتر از ایجاد خواب باشد. بهدلیل احتمال سمیت کبدی ناشی از آلکالوئیدهای پیرولیزیدینی، گاو زبان باید با احتیاط بیشتری نسبت به سنبلالطیب مصرف و بهتر است تحت نظر پزشک یا داروساز باشد.
سنبل الطیب برای گربه
سنبل الطیب همان علف گربه است. ریشه سنبلالطیب حاوی ترکیبی بنام اکتینیدین (Actinidine) است که ساختار شیمیایی مشابهی با فرومونهای موجود در ادرار گربه دارد و گیرندههای بویایی آنها را بهشدت تحریک میکند. پس از استشمام یا مصرف مقدار کمی از این گیاه، گربهها معمولاً واکنشهایی شبیه به اثر نعناعگربه (Catnip) نشان میدهند: غلتزدن روی زمین، مالیدن سر و بدن به منبع بو، افزایش بازیگوشی و هیجان، خرخر کردن، و گاهی لیسیدن یا جویدن گیاه. این حالت سرخوشی معمولاً ۵ تا ۱۵ دقیقه طول میکشد و بیخطر است و جالب اینکه برخی گربههایی که به نعناعگربه واکنش نشان نمیدهند، به سنبلالطیب پاسخ میدهند.
نحوه استفاده برای گربه خانگی:
میتوانید مقدار کمی (نصف تا یک قاشق چایخوری) ریشه خشکشده سنبلالطیب را داخل یک جوراب یا کیسه پارچهای بگذارید و بهعنوان اسباببازی در اختیار گربه قرار دهید، یا مقدار اندکی از آن را روی تخته خراش یا بالشتک گربه بپاشید تا او را به استفاده از آنها تشویق کنید. همچنین اسپریها و اسباببازیهای آماده حاوی عصاره سنبلالطیب در فروشگاههای لوازم حیوانات موجود است. بهتر است استفاده را به دو تا سه بار در هفته محدود کنید تا گربه به بو عادت نکند و اثر محرک آن حفظ شود، و اسباببازی را پس از هر بار استفاده در ظرف دربسته نگهداری کنید.
گربهها بیشتر به ریشه سنبلالطیب جذب میشوند، چون بالاترین غلظت اکتینیدین در آنجاست. برگها هم مقداری از این ترکیب دارند و گربهها گاهی آنها را میجوند یا میلیسند، اما واکنش ضعیفتری ایجاد میکنند. ساقه و گل تقریباً بیاثرند.
در طبیعت، گربههای وحشی یا ولگرد وقتی به بوته سنبلالطیب برمیخورند، معمولاً ریشههای نزدیک سطح خاک را با پنجه میکنند، میجوند یا روی گیاه غلت میزنند. این رفتار بیشتر جنبه لذتجویی دارد تا تغذیهای، چون گربهها گوشتخوار اجباریاند و گیاه بخشی از رژیم غذاییشان نیست.
محصولاتی که در بازار بنام «علف گربه» فروخته میشوند، در بیشتر موارد سنبلالطیب نیستند. نکته مهمی وجود دارد که باید روشن شود:
آنچه معمولاً به اسم «علف گربه» در پتشاپها و فروشگاهها عرضه میشود، عمدتاً بذر تازه غلات است؛ یعنی دانههای گندم، جو، یولاف (جو دوسر) یا چاودار که در یک ظرف کوچک کشت میشوند و گربه برگهای سبز و تازه آنها را میخورد. این نوع علف گربه:
- جنبه خوراکی و گوارشی دارد، نه سرخوشکننده
- به هضم و دفع گلولههای مو (hairball) کمک میکند
- معمولاً بهصورت کیت کشت خانگی فروخته میشود (بذر + خاک یا پنبه) که برخی مملو از آلودگی باکتریایی یا حشرات موذی است.
در مقابل، سنبلالطیب (Valeriana officinalis) ، معمولاً بصورت ریشه خشکشده در عطاریها یا داخل اسباببازیهای مخصوص گربه عرضه میشود و اثر تحریککننده/سرخوشکننده دارد.
سنبل الطیب در محصولات دینه
خرید قرص ترانکی وال دینه
آرامبخش و ضد اضطراب، درمان بی خوابی عصبی - حاوی عصاره ریشه سنبل الطیب، گل ساعتی، رازک و برگ بادرنجبویه
ترکیبات دارویی سنبل الطیب، ریشهها و ریزومهای خشک شده گیاه Valeriana sisymbriifolia Vahl یا Valeriana officinalis و گونههای مشابه از خانواده (Valerianaceae بوده که حداقل واجد ۰/۵ درصد اسانس باشند.
اندام دارویی سنبل الطیب شامل ریزومهای استوانهای با قطر تا ۱۲ میلیمتر، همراه با فیبرهای حاصل از بقایای برگهای قدیمی خشکیده، ریشههای باریک و بلند قهوهای روشن است. جمعآوری در پاییز، پس از اتمام فعالیت اندام هوایی و خشک شدن گیاه انجام میشود.
جدول مواد موثره گیاه سنبل الطیب
| دسته ترکیب | نمونهها |
|---|---|
| ایریدوئیدها (والپوتریاتها) | والترات، ایزووالترات، دیدرووالترات |
| سزکوئیترپنها | اسید والرنیک، استوکسیوالرنیک اسید |
| روغنهای فرار | بورنیل استات، بتا-کاریوفیلن، والرنال |
| آلکالوئیدها | اکتینیدین، والرانین (مقدار ناچیز) |
| فلاونوئیدها | لینارین، هسپریدین |
| لیگنانها | هیدروکسیپینورزینول |
| گابا | گاما-آمینوبوتیریک اسید آزاد |
سنبل الطیب، گیاهی علفی و چندساله با ریزوم و ریشههای باریک استوانهای میباشد. ساقههای آن افراشته به ارتفاع ۱۵ تا ۶۰ سانتیمتر است. برگها قاعدهای بحالت شانهای با لوبهای مدور تخممرغی است؛ برگهای پایینی ساقه نیز مشابه برگهای قاعدهای بالایی دارای لوبهای سرنیزهای میباشد. گلآذین متراکم اندام هوایی از نوع دیهیم با گلهای صورتی تا سفید است؛ همچنین میوه از نوع فندقه میباشد. فصل گلدهی اردیبهشتماه است. پودر ریشه و ریزوم سنبلالطیب به رنگ قهوهای روشن با بوی مخصوص و نافذ است.
جدول مطالعات بالینی سنبل الطیب
| ردیف | منبع علمی | نتیجه مطالعه |
|---|---|---|
| ۱ | Bent S, Padula A, Moore D, Patterson M, Mehling W. “Valerian for Sleep: A Systematic Review and Meta-Analysis.” American Journal of Medicine, 2006; 119(12): 1005–1012 | متاآنالیز نشاندهنده بهبود ذهنی خواب با عصارههای والرین |
| ۲ | Fernández-San-Martín MI, Masa-Font R, Palacios-Soler L, et al. “Effectiveness of Valerian on insomnia: a meta-analysis of randomized placebo-controlled trials.” Sleep Medicine, 2010; 11(6): 505–511 | نتیجهگیری: مفید برای کیفیت خواب |
| ۳ | Mirabi P, Dolatian M, Mojab F, Majd HA. “Effects of valerian on the severity and systemic manifestations of dysmenorrhea.” International Journal of Gynecology & Obstetrics, 2011; 115(3): 285–288 | کارآزمایی بالینی تصادفیشده نشاندهنده کاهش شدت درد قاعدگی |
| ۴ | Pakseresht S, Boustani H, Azemi ME, et al. “Valerian extract as an adjunct to management of withdrawal symptoms in opiate dependence.” Journal of Pharmaceutical Sciences, 2011 | مطالعه مقدماتی درباره والرین بهعنوان کمکی در ترک اعتیاد |
| ۵ | Shinjyo N, Waddell G, Green J. “Valerian Root in Treating Sleep Problems and Associated Disorders—A Systematic Review and Meta-Analysis.” Journal of Evidence-Based Integrative Medicine, 2020; 25: 1–31 | مرور سیستماتیک بهروز تأییدکننده ایمنی و اثربخشی متوسط برای بیخوابی |
سنبلالطیب دارای آثار آرامبخش، خوابآور و ضد اسپاسم بوده پس در درمان بیقراری عصبی مرتبط با بیخوابی و کولیکهای گوارشی مورد استفاده قرار میگیرد.
ترکیبات آرامبخش گیاه والریانا Valeriana در دو دسته اصلی قرار میگیرند:
۱. ترکیبات روغن فرار (مونوترپنها و سزکوییترپنها)
میزان روغن فرار در محصول تازه استخراج شده بین ۰/۳ تا ۱ درصد است. ترکیبات شناساییشده عبارتند از: بورنئول و استرهای آن، α\alpha-پینن، فنکن، ترپینولن، β\beta-پینن، β\beta-بیزابولن، والرنال، والرنون، اسید والرنیک و استرهای آن.
ترکیبات عمده روغن فرار در سنبل الطیب V. sisymbriifolia:
- بورنیلاستات: ۱۷/۸٪
- بورنئول: ۱۰٪
- α\alpha-کادینول: ۹٪
- α\alpha-کورکومن: ۸/۸٪
۲. ترکیبات والپوتریاتها
والپوتریاتها به سه دسته تقسیم میشوند:
- دسته I: دیان والپوتریاتها (مانند والترات، ایزووالترات، آسهوالترات)
- دسته II: مونوان والپوتریاتها (مانند دیدروالترات، IVHD-Valtrate)
- دسته III: والپوتریات هیدرین
بالدریانال [IV] و هوموبالدریانال [V] نیز به عنوان محصولات تجزیه والپوتریاتها شناخته میشوند.
ترکیبات عمده والپوتریاتها در V. sisymbriifolia:
- والترات: ۶۲/۲٪
- ۱-α\alpha-آسهایزووالترات: ۲۶/۲٪
- ایزووالترات هیدرین: ۲/۵٪
اثر آرامبخشی گیاه والریانا (سنبل الطیب) قبلا به روغن فرار و سپس به والپوتریاتها نسبت داده میشد. عصاره آبی گیاه دارای اثر GABAergic است و ترکیبات آمینی اثر آرامبخشی را تقویت میکنند. اثر آرامبخشی و خوابآوری محصولات فروخته شده بشکل تنتورها عمدتاً ناشی از بالدریانال و ایزووالترال (تجزیه والپوتریاتها) است.
والپوتریات قابل استخراج با دی کلرومتان — حداقل ۴ درصد میباشد.
۵۰ گرم پودر ریشه و ریزوم را در یک ارلن یک لیتری با ۵۰۰ میلیلیتر دی کلرومتان بمدت ۴ ساعت در حرارت آزمایشگاه با مگنت هم میزنند، بعد از صاف کردن، دی کلرومتان را با روتاری خلاء حذف میشود. باقیمانده در ۲۰۰ میلیلیتر استون حل، بمدت یک ساعت در یخچال قرار میگیرد؛ پس از صاف کردن، عصاره به بالن وزن شده وارد و در روتاری خلاء تا حذف تمام استون تغلیظ خواهد شد؛ تا ایجاد وزن ثابت، عمل تقطیر طول میکد و نهایتا درصد وزن عصاره محاسبه میگردد.
میزان خاکستر تام — حداکثر ۱۵ درصد میباشد.
میزان خاکستر نامحلول در اسید — حداکثر ۷ درصد میباشد.
ناخالصیها — حداکثر ۵ درصد میباشد.
تعیین مقدار اسانس — تعیین مقدار اسانس تام با استفاده از روش تحقیق با بخار آب انجام میگیرد. روش کار: مقدار ۲۵ گرم پودر ریشه و ریزوم را به داخل یک بالن ۱۰۰۰ میلیلیتری منتقل، مقدار ۳۰۰ میلیلیتر آب وارد کرده، بمدت ۴ ساعت با سرعت تقطیر ۳-۴ میلیلیتر در دقیقه اسانسگیری میشود. بمنظور تمایز اسانس از گزیلول بعنوان حلال تعیین کننده حجم اسانس استفاده میشود.
آزمایش خلوص — از روش کروماتوگرافی لایه نازک استفاده میشود.
۰/۲ گرم پودر ریشه را در ۵ میلیلیتر دیکلرومتان بمدت ۵ دقیقه در حرارت ۶۰ درجه سانتیگراد تکان میدهند و سپس ۵ دقیقه صبر و صاف نموده و در حرارت ۴۰ درجه سانتیگراد تا حذف حلال تغلیظ میشود؛ حالا آنرا را در ۰/۲ میلیلیتر اتیل استات حل و اسید کلریدریک ۲۵ درصد و اسیداستیک (۱:۱) اضافه میکنند: رنگ آبی نمایانگر ترکیبات والپوتریات میباشد.
رفرنسهای سنبل الطیب
- Leathwood PD, Chauffard F. Aqueous extract of valerian reduces latency to fall asleep in man. Planta Med 1985; 51: 114-8.
- Denee R, Bos R, Hazelhoff B. Isolation and structure elucidation of isovaltral, adecomposition product of isovaltrate. Ibid 1979; 37: 45-8.
- Wagner H, Horhammer L. Pharmacognosy and phytochemistry. Berlin: Springe-Verlag 1971: 40-62, 263-7.
- Guenther E. The essential Oils. In: Report E, ed, Vol 6. Malabar: Kreiger Publishing Company, 1982: 23-34.
- Nikiforor A, Remberg B, Jirovetz L. Headspace analysis of valerian roots. Sci pharm 1994; 62(4): 331-5.
- Richardson IBK. Valeriana L. In: Davis PH, ed. Flora of Turkey. Edinburgh: University Press, 1972 (Vol 4): 556.
- Treas GE, Evans WC. Pharmacognosy. 14th ed. London: Beilliere Tindall, 1996: 289-90.
- JE Robbers, MK Speedie, VE Tyler. Pharmacognosy and Pharmacobiotechnology. London: Williums & Wilkins, 1996: 87-8.
- NG Brisset, M Wichtl. Herbal Drugs and Phytopharmaceuticals. Stuttgart: Medpharm. 1994: 513-16.
- زرگری ع. گیاهان دارویی. تهران. انتشارات دانشگاه، ۱۳۶۰ (ج ۲)، ۶۴-۷۵۳.
- مظفریان و. فرهنگ نامهای گیاهان ایران. تهران: نشر فرهنگ معاصر، ۱۳۷۵، ص ۵۷۱.