اکیناسه (سرخارگل)

پیشگیری یا درمان سرماخوردگی، آنفولانزا، سینوزیت، عفونت‌های مجاری تنفسی فوقانی و تقویت سیستم ایمنی بدن. دارای اثرات ضد باکتری، ضد ویروس، تقویتی و درمان زخم‌ها

Echinacea angustifolia

Echinacea purpurea

Asteraceae

موارد مصرف اکیناسه (سرخارگل)

پیشگیری و درمان سرماخوردگی، آنفلوانزا و سینوزیت، عفونتهای مجاری تنفسی فوقانی، تقویت سیستم ایمنی بدن، این گیاه دارای اثرات ضد باکتری، ضد ویروس، تقویت کننده سیستم ایمنی بدن و درمان کننده زخمها میباشد. گیاه سرخارگل بعنوان مهمترین گیاه در درمان سرماخوردگی، آنفولانزا و عفونتهای ویروسی است.
اثرات سرخارگل بخاطر آلکامیدها، مشتقات کافئیک اسید، پلی آلکن‌ها، پلی آلکین‌ها و پلی‌ساکاریدهاست.
این تاثیرات باعث تحریک سیستم ایمنی می‌شوند.
آرابینوگالاکتان موجود در عصاره این گیاه سبب آزادسازی فاکتورهای TNF-α‏، TNF-β‏ و تولید سایتوکاین‌هایی مانند IL-‎‎۱‎‏، IL-6 و IL-10 به وسیله ماکروفاژها می‌گردد.
ترکیبات آمیدی لیپوفیلیک، آلکامیدها و مشتقات کافئیک اسید از جمله شیکوریک اسید موجود در عصاره گیاه سرخارگل سبب افزایش فعالیت فاگوسیتوزی به ویژه در سلول‌های پلی مورفو نوکلئو نوتروفیل گرانولوسیت می‌گردند.
فعال کردن عمل فاگوسیتوز و تحریک گرانولوسیتها – افزایش فعالیت متابولیکی و باکتری‌خواری ماکروفاژها – افزایش تولید لمفوکین‌ها توسط لمفوسیت‌ها

سرخارگل یا اکیناسه دارای اثرات ضد باکتری، ضد ویروس، تقویت‌کننده سیستم ایمنی بدن و درمان کننده زخمها است.

جدول گونه‌های مختلف گیاه سرخارگل یا اکیناسه (Echinacea) بهمراه نام علمی، نام فارسی و نوع مصرف (دارویی یا زینتی). سه گونه اول بیشترین کاربرد دارویی را دارند و سایر گونه‌ها بیشتر از جنبه زینتی و حفظ تنوع زیستی مهم می‌باشند.

نام علمی (انگلیسی)	نام فارسی (معادل رایج)	نوع مصرف اصلی	توضیحات
Echinacea purpurea	سرخارگل ارغوانی (پورپورا)	دارویی / زینتی	پرکاربردترین گونه در داروسازی (تقویت سیستم ایمنی) و بسیار محبوب به عنوان گل زینتی.
Echinacea angustifolia	سرخارگل برگ‌باریک	دارویی	دارای خواص دارویی بسیار قوی، بومی آمریکای شمالی، استفاده گسترده در طب سنتی.
Echinacea pallida	سرخارگل رنگ‌پریده	دارویی / زینتی	دارای گلبرگ‌های باریک و افتاده، مصرف دارویی مشابه دو گونه قبل اما با کاربرد کمتر.
Echinacea paradoxa	سرخارگل زرد	زینتی	تنها گونه اکیناسه با گلبرگ‌های زرد رنگ، بسیار محبوب در فضای سبز.
Echinacea tennesseensis	سرخارگل تنسی	زینتی	گونه‌ای نادر و محافظت‌شده، دارای گلبرگ‌های افقی (به سمت بالا متمایل)، کاربرد در باغ‌ها.
Echinacea laevigata	سرخارگل صاف	زینتی	گونه‌ای در خطر انقراض، دارای برگ‌های صاف و بدون کرک، بیشتر جنبه حفظ بقا و زینتی دارد.
Echinacea atrorubens	سرخارگل توبکا (سرخ‌تیره)	زینتی	دارای گلبرگ‌های قرمز تیره تا ارغوانی، استفاده محدود در محوطه‌سازی.
Echinacea sanguinea	سرخارگل خونی	زینتی	بومی مناطق جنوبی آمریکا، دارای ساقه و گلبرگ‌های متمایل به قرمز.
Echinacea simulata	سرخارگل برگ‌موج‌دار	زینتی / دارویی محدود	بسیار شبیه به E. pallida است اما تفاوت‌های ژنتیکی و ظاهری جزئی دارد.

در ایران معمولاً به تمامی گونه‌های دارویی گیاه اکیناسه بطور کلی «سرخارگل» گفته می‌شود، اما در متون علمی، نام‌های تفکیک‌شده فوق برای آن‌ها به کار می‌رود.

شکل گیاه سرخارگل

اکیناسه (Echinacea) یکی از گیاهان دارویی پر مصرف است که بومی آمریکای شمالی می‌باشد. جنس اکیناسه شامل 9 گونه است که سه تای آن: E. angustifolia ,E. purpurea و E. pallida خواص درمانی دارند. این گیاه قرن‌هاست که بطور سنتی برای درمان سرماخوردگی، سرفه، برونشیت، عفونت دستگاه تنفسی فوقانی و بعضی التهابات بکار می‌رود؛ اگرچه تعداد زیادی از ترکیبات فعال اکیناسه شناسایی شده‌اند ولی مکانیسم عمل آن ناشناخته مانده و مطالعات نشان می‌دهد که اکیناسه و ترکیباتش روی سیستم ایمنی فاگوسیتی اثر دارند ولی روی سیستم ایمنی اختصاصی خیر. امروزه اکیناسه برای عفونت‌های باکتریایی، ویروسی، پروتوزوایی و قارچی بکار می‌رود. همچنین بعنوان ماده ضد التهاب و احتمالاً پیشگیری کننده مصرف می‌شود.
سرخارگل گیاهی است چند ساله، به ارتفاع حدود 90-40 سانتیمتر با ساقه‌ای راست می‌باشد. برگها نسبتاً بزرگ، بصورت متقابل یا متناوب، با حاشیه صاف و رگبرگهای طولی مشخص می باشند. گلهای زبانی به رنگ ارغوانی- قرمز که معمولاً به شکل آویخته قرار می‌گیرند و گلهای لوله‌ای به ظاهر خارمانند در بالا قرار دارند. مخروط گل این گیاه نیزه‌ای شکل است و به جوجه تیغی شباهت دارد.
سرخارگل در شرق و مرکز ایالت متحده بصورت خودرو می‌روید و در اروپا نیز کشت داده می‌شود. قسمتهای هوایی خشک شده، اندام دارویی گیاه را تشکیل می‌دهند.

جدول راهنمای گیاه سرخارگل ارغوانی (اکیناسه پورپورا) (Echinacea purpurea)

موضوع	توضیحات و ویژگی‌ها
زیستگاه و شرایط رشد	بومی آمریکای شمالی (علفزارها و دشت‌ها). نیازمند نور کامل خورشید (تحمل سایه جزئی را دارد) و خاک با زهکشی مناسب (مانند خاک‌های لومی یا شنی). این گیاه به خاک‌های فقیر نیز مقاوم است . در اکثر نقاط ایران که دارای نور کامل خورشید و خاک با زهکشی خوب باشند (به جز مناطق بسیار گرم و شرجی جنوب که تابستان‌های فوق‌العاده سوزان دارند)، می‌توان این گیاه را با موفقیت کشت کرد. مناطق معتدل و کوهستانی (مرکز و غرب): استان‌های اصفهان، تهران، البرز، همدان، لرستان و قزوین. این مناطق به دلیل داشتن زمستان‌های سرد (نیاز سرمایی گیاه) و آفتاب کافی، بسیار مناسب هستند. مناطق شمالی: استان‌های گلستان، مازندران و گیلان (در زمین‌هایی که زهکشی خاک مناسب باشد تا ریشه دچار پوسیدگی نشود). مناطق شرقی و جنوبی: استان خراسان رضوی و بخش‌های معتدل‌تر استان فارس.
نحوه کاشت	تکثیر از طریق بذر (بذرها برای جوانه‌زنی بهتر به سرمادهی نیاز دارند و معمولاً در پاییز یا اوایل بهار کاشته می‌شوند)، تقسیم بوته (در بهار یا پاییز) و قلمه ریشه. فاصله کاشت بین بوته‌ها معمولاً ۴۰ تا ۶۰ سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود.
آب و هوای مناسب کاشت	آب و هوای معتدل. این گیاه به سرما بسیار مقاوم است (زمستان‌گذرانی خوبی دارد) و پس از استقرار کامل در خاک، تحمل بالایی در برابر گرما و خشکی نشان می‌دهد.
نحوه برداشت	بخش‌های هوایی (گل، برگ، ساقه): در زمان شکوفایی کامل گل‌ها (تابستانِ سال دوم رشد به بعد) چیده شده و در سایه یا دستگاه خشک‌کن با دمای پایین خشک می‌شوند. ریشه: معمولاً در پاییزِ سال سوم یا چهارم رشد، پس از زرد شدن اندام هوایی برداشت شده و پس از شستشو خرد و خشک می‌شود.
بخش‌های دارویی گیاه	ریشه و تمام بخش‌های هوایی گیاه (گل‌ها، برگ‌ها و ساقه‌ها): - مواد موثره بخش هوایی: اسید شیکوریک (Cichoric acid) و پلی‌ساکاریدها : تحریک و تقویت سریع سیستم ایمنی، پیشگیری و درمان علائم سرماخوردگی و آنفولانزا، کاهش التهاب مجاری تنفسی و ترمیم زخم‌ها (به صورت موضعی) - مواد موثره ریشه: آلکیل آمیدها (Alkylamides)، اکیناکوزید و روغن‌های فرار : اثرات قوی ضدالتهابی، ضدویروسی و ضدباکتریایی، تعدیل‌کننده عمقی و طولانی‌مدت سیستم ایمنی بدن در برابر عفونت‌های مزمن، و دارای خاصیت بی‌حس‌کنندگی خفیف موضعی (بخصوص در گلو)
نام مواد موثره (انگلیسی و فارسی)	- اسید شیکوریک (Cichoric acid) - مهم‌ترین ترکیب در گونه پورپورا - آلکیل آمیدها / الکامیدها (Alkylamides) - پلی‌ساکاریدها (Polysaccharides) - اکیناکوزید (Echinacoside) - مشتقات کافئیک اسید (Caffeic acid derivatives) - روغن‌های فرار / اسانس‌ها (Volatile oils)
نحوه استخراج مواد موثره	- عصاره‌گیری هیدروالکلی: خیساندن (Maceration) یا پرکولاسیون با استفاده از ترکیب آب و اتانول. - فشردن سرد (Cold Pressing): پرس کردن بخش‌های هوایی گیاه تازه برای استخراج شیرابه (Juice) گیاه. - استخراج با آب جوش: برای آزادسازی پلی‌ساکاریدها و ترکیبات محلول در آب. - استخراج با سیال فوق بحرانی (SFE): در مقیاس صنعتی و پیشرفته.
فرمت‌های دارویی قابل مصرف	قطره / تنتور (عصاره مایع هیدروالکلی)، قرص، کپسول، شربت، دمنوش (چای کیسه‌ای یا گیاه خشک)، و فرم‌های موضعی مانند کرم و پماد (برای ترمیم زخم و مشکلات پوستی).

انواع دارویی گیاه اکیناسه (Echinacea)

1. اکیناسه پورپورا

نام علمی: Echinacea purpurea

نام فارسی رایج: سرخارگل ارغوانی

ویژگی‌ها:

- پرکاربردترین گونه در داروهای گیاهی
- ساقه‌ای بلند با گل‌های بنفش-ارغوانی
- عمدتاً برگ‌ها و گل‌ها در فرآورده‌های دارویی استفاده می‌شوند.

بیشترین استفاده در داروهای تقویت ایمنی (مانند قطره یا قرص)

2. اکیناسه آنگستیفولیا

نام علمی: Echinacea angustifolia

نام فارسی رایج: سرخارگل برگ‌باریک

ویژگی‌ها:

- برگ‌ها باریک‌تر و ساقه کوتاه‌تر از E. purpurea
- طعم تلخ‌تر
- عمدتاً ریشه‌ها استفاده می‌شوند.

در طب سنتی آمریکای شمالی (سرخپوستی) کاربرد زیادی داشته است.

3. اکیناسه پالیدا

نام علمی: Echinacea pallida

نام فارسی رایج: سرخارگل رنگ‌پریده

ویژگی‌ها:

- گلبرگ‌ها کم‌رنگ‌تر (صورتی کم‌رنگ) و آویزان‌تر
- بیشتر در مکمل‌های غذایی و برخی داروهای هومیوپاتی استفاده می‌شود.

کمتر رایج ولی هنوز دارویی محسوب می‌شود.

**جدول مقایسه بخشهای دارویی با توجه به گونه گیاه سرخارگل**
ویژگی / گونه	اکیناسه پورپورا (E. purpurea)	اکیناسه آنگستیفولیا (E. angustifolia)	اکیناسه پالیدا (E. pallida)
بخش مصرفی اصلی	برگ و گل	ریشه	ریشه و گل
طعم	ملایم	تلخ	ملایم‌تر
ترکیبات فعال	پلی‌ساکاریدها، آلکامیدها	آلکامیدها، اسید کافئیک	ترکیب‌های مشابه
اثر بر ایمنی	بالا	قوی	متوسط
محبوبیت تجاری	******	****	**

هر چند تحقیقات اولیه، بی‌ضرری این گیاه را در دوزهای رایج بارداری و شیردهی نشان داده است؛ اما اطلاعات بیشتری در مورد مصرف اکیناسه در طی دوران بارداری نیاز بوده و حتما با مشورت پزشک مصرف شود.

در صورت بروز اختلالات گوارشی از مصرف خودداری و با پزشک خود مشورت نمایید.

سرخارگل فعالیت سیستم ایمنی را افزایش دهد. مصرف با داروهای مهار کننده‌ سیستم ایمنی (مثل آزاتیوپورین، سیکلوسپورین، مایکوفنولات، تاکرولیموس، پردنیزولون، کورتیکواستروئیدها) اثرات درمان را کاهش میدهد.
مصرف سرخارگل با داروهای هپاتوتوکسیک، موجب سمیت کبدی می‌گردد. در صورت مصرف با داروهای ضد انعقاد مانند وارفارین، افزایش زمان خونریزی محتمل است.

مصرف سرخارگل در مالتیپل اسکلروزیس و کلاژنوزیس به دلیل اثرات احتمالی تحریکی بر فیبروبلاستها منع مصرف دارد. در شرایط حاد و پیشرفته لوکوزیس و بیماریهای خود ایمنی منع مصرف دارد. همچنین استفاده از این گیاه در افراد مبتلا به سل و HIV نباید مصرف شود. مصرف طولانی مدت سرخارگل (بیشتر از 6 یا 8 هفته) مجاز نمیباشد.

نکاتی درباره گیاه اکیناسه:

سرخارگل در شرق و مرکز ایالت متحده به صورت خودرو می روید و در اروپا نیز کشت داده می شود. قسمت های هوایی خشک شده اندام دارویی گیاه را تشکیل می دهند.

تمام بخش‌های گیاه اکیناسه شامل ریشه و اندام‌های هوایی دارای مواد موثره با اثر درمانی قوی هستند.

جدول تفکیک مواد موثره اصلی گیاه اکیناسه (به‌ویژه گونه E. purpurea) بر اساس محل تجمع آن‌ها (ریشه یا اندام هوایی)

ماده موثره (ترکیبات شیمیایی)	وضعیت در اندام هوایی (گل، برگ، ساقه)	وضعیت در ریشه	ویژگی و اثر درمانی برجسته
اسید شیکوریک (Cichoric acid)	بسیار فراوان (مهم‌ترین مارکر اندام هوایی)	کم / ناچیز	محرک قوی سیستم ایمنی، ضدویروس و آنتی‌اکسیدان
آلکیل آمیدها (Alkylamides)	کم	بسیار فراوان	ایجاد حس گزگز و بی‌حسی روی زبان، ضدالتهاب و تنظیم‌کننده ایمنی
پلی‌ساکاریدها (Polysaccharides)	فراوان (به‌ویژه در عصاره تازه)	متوسط	فعال‌کننده ماکروفاژها، موثر در ترمیم زخم و بافت‌ها
اکیناکوزید (Echinacoside)	ناچیز	حضور دارد (در گونه‌های برگ‌باریک و رنگ‌پریده بیشتر است)	آنتی‌بیوتیک طبیعی ضعیف، ضدالتهاب و محافظت‌کننده سلولی
روغن‌های فرار (اسانس‌ها)	کم (کمتر از ۰.۱ درصد)	بیشتر (تا ۰.۲ درصد یا بیشتر)	دارای خواص ضدعفونی‌کننده و ضداسپاسم خفیف
فلاونوئیدها (روتین، کوئرستین)	حضور دارد (عمدتاً در برگ و گل)	ناچیز / فاقد فلاونوئید	آنتی‌اکسیدان قوی، کاهش‌دهنده التهاب و رادیکال‌های آزاد

جدول فرمت‌های دارویی مختلف اکیناسه پورپورا (سرخارگل)، همراه با کاربرد و نحوه مصرف آن‌

فرمت دارویی	بخش مورد استفاده گیاه (ریشه / اندام هوایی)	کاربرد درمانی	نحوه مصرف عمومی (ممکن است بسته به برند متفاوت باشد)
تنتور (عصاره مایع / قطره)	ریشه یا بخش هوایی (ترکیب هر دو بیشترین اثربخشی را دارد)	تقویت سریع ایمنی در شروع بیماری، تسکین گلودرد، جذب سریع در بدن	روزانه ۲ تا ۳ بار، هر بار ۲۰ تا ۳۰ قطره (حتماً در مقدار کمی آب یا آبمیوه حل شود).
قرص و کپسول (عصاره خشک)	عصاره خشک ریشه، بخش هوایی یا ترکیبی از هر دو	پیشگیری و درمان عفونت‌های تنفسی، مصرف آسان جهت دوره‌های تقویت ایمنی	معمولاً ۱ تا ۳ عدد در روز (همراه با یک لیوان آب و ترجیحاً بعد از غذا).
شربت	عمدتاً بخش هوایی (عصاره یا شیره فشرده شده، به دلیل طعم ملایم‌تر)	بسیار مناسب برای کودکان؛ درمان سرفه، سرماخوردگی و عفونت‌های خفیف گلو	بر اساس سن و وزن، روزانه ۱ تا ۳ بار (معمولاً دوزهای ۵ تا ۱۰ میلی‌لیتری).
دمنوش / چای (گیاه خشک)	عمدتاً بخش هوایی (برگ، گل و ساقه)، گاهی مقداری ریشه خشک	حمایت ملایم از سیستم ایمنی، تسکین گلو و مجاری تنفسی، تامین مایعات در زمان بیماری	۱ تا ۲ قاشق چای‌خوری گیاه خشک در یک فنجان آب جوش (۱۰ تا ۱۵ دقیقه دم بکشد)، ۱ تا ۳ فنجان در روز.
فرم‌های موضعی (پماد، ژل، کرم)	عمدتاً بخش هوایی (به دلیل وجود پلی‌ساکاریدها که در ترمیم زخم موثرند)	تسریع بهبود زخم‌های سطحی، بریدگی‌ها، کاهش التهابات پوستی، اگزما و نیش حشرات	تمیز کردن محل و مالیدن لایه نازکی از محصول روی موضع، ۲ تا ۳ بار در روز.
قرص مکیدنی	ریشه (به دلیل خاصیت بی‌حس‌کنندگی موضعی) و بخش هوایی	تسکین فوری گلودرد، رفع التهاب و عفونت‌های موضعی دهان، گلو و لوزه‌ها	مکیدن آرام یک قرص در دهان هر ۳ تا ۴ ساعت یک‌بار تا زمان رفع علائم.

دو نکته مهم درباره مصرف اکیناسه:

۱. توصیه می‌شود مصرف مداوم فرم‌های خوراکی اکیناسه بیشتر از ۸ هفته طول نکشد و پس از آن یک دوره استراحت به بدن داده شود تا سیستم ایمنی بیش‌ازحد تحریک نگردد.

۲. مصرف این گیاه برای افراد مبتلا به بیماری‌های خودایمنی (مانند MS، لوپوس و آرتریت روماتوئید) و کسانی که داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مصرف می‌کنند، ممنوع است.