اکالیپتوس
درخت اکالیپتوس گلوبولوس مهمترین گونه دارویی است. سایر انواع درخت اکالیپتوس عبارتند از: Eucalyptus radiata، Eucalyptus citriodora، Eucalyptus camaldulensis
Eucalyptus globulus
خانواده : Myrtaceae (میرتاسه)
رده : Magnoliopsida (دولپهایها)
راسته : Myrtales (مورت سانان)
جدول نام انگلیسی و فارسی مهمترین گونههای اکالیپتوس و کاربرد آنها
تعداد گونههای اکالیپتوس بیش از 700 گونه است که بر اساس کاربرد (دارویی، صنعتی، تزیینی، جنگلکاری) یا منطقه جغرافیایی قابل تفکیک هستند.
# | نام علمی | نام انگلیسی | نام فارسی | منطقه جغرافیایی | کاربرد | مشخصه بارز | کشت در ایران |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
1 | Eucalyptus globulus | Blue Gum | اکالیپتوس آبی | تاسمانی، استرالیا | روغن طبی، کاغذ، ضدعفونی | پوست آبیخاکستری، برگ سبز-آبی معطر | جنوب و مرکز ایران |
2 | Eucalyptus camaldulensis | River Red Gum | اکالیپتوس رودخانهای | سراسر استرالیا | چوب ساختمانی، هیزم، کنترل آب | پوست قرمز، رشد کنار رودخانه | سراسر ایران (رایجترین) |
3 | Eucalyptus grandis | Flooded Gum | اکالیپتوس بزرگ | شرق استرالیا | کاغذ، چوبکاری صنعتی | رشد بسیار سریع، تنه بلند مستقیم | مناطق مرطوب شمال |
4 | Eucalyptus citriodora | Lemon-scented Gum | اکالیپتوس لیمویی | کوئینزلند، استرالیا | روغن معطر، حشرهزدا، چوب سخت | رایحه لیمو، پوست صاف صورتیسفید | جنوب ایران |
5 | Eucalyptus regnans | Mountain Ash | اکالیپتوس کوهی | ویکتوریا، تاسمانی | الوار، کاغذ | بلندترین درخت گلدار جهان (تا ۱۰۰ متر) | محدود (مناطق مرطوب) |
6 | Eucalyptus deglupta | Rainbow Eucalyptus | اکالیپتوس رنگینکمان | اندونزی، فیلیپین، پاپوآ | کاغذ، تزیینی | پوست رنگارنگ سبز/آبی/نارنجی/بنفش | نیاز به آبوهوای گرممرطوب |
7 | Eucalyptus marginata | Jarrah | اکالیپتوس جارا | غرب استرالیا | کفپوش، چوب مقاوم | چوب قرمز تیره بسیار سخت | آزمایشی |
8 | Eucalyptus diversicolor | Karri | اکالیپتوس کاری | غرب استرالیا | ساختمان، مبلمان | از بلندترین درختان، چوب سرخ | محدود |
9 | Eucalyptus nitens | Shining Gum | اکالیپتوس براق | جنوبشرق استرالیا | کاغذ، چوب | برگ براق، رشد سریع در سرما | مناطق سرد و کوهستانی |
10 | Eucalyptus pauciflora | Snow Gum | اکالیپتوس برفی | کوههای آلپ استرالیا | تزیینی، مقاوم به سرما | پوست سفیدخاکستری لکهدار، ارتفاعات | مناطق سرد و کوهستانی |
11 | Eucalyptus gunnii | Cider Gum | اکالیپتوس سیب | تاسمانی | تزیینی، مقاوم به یخبندان | برگ جوان گرد آبینقرهای | مناطق سرد |
12 | Eucalyptus ficifolia | Red Flowering Gum | اکالیپتوس گلقرمز | غرب استرالیا | تزیینی، فضای سبز | گلهای قرمز/نارنجی بزرگ و انبوه | جنوب و ساحلی |
13 | Eucalyptus leucoxylon | Yellow Gum | اکالیپتوس زرد | جنوب استرالیا | عسل، تزیینی | گل سفیدصورتیقرمز چشمگیر | مناطق نیمهخشک |
14 | Eucalyptus microtheca | Coolibah | اکالیپتوس کولیبا | مرکز استرالیا | هیزم، سایهانداز، بادشکن | مقاومت عالی به خشکی و شوری | مناطق خشک ایران |
15 | Eucalyptus polyanthemos | Red Box | اکالیپتوس چندگل | جنوبشرق استرالیا | تزیینی، برگ بریده | برگهای گرد نقرهای زیبا | — |
ادامه لیست گونههای گیاه اکالیپتوس
| نام انگلیسی | نام علمی | منطقه جغرافیایی | کاربرد | مشخصه بارز | کشت در ایران |
| 16 | Eucalyptus cinerea | Silver Dollar Gum | اکالیپتوس سیلور دالر | جنوبشرق استرالیا | تزیینی، گلآرایی | برگ گرد نقرهای، محبوب در دستهگل | مناطق معتدل |
| 17 | Eucalyptus saligna | Sydney Blue Gum | اکالیپتوس سیدنی | نیوساوثولز | کاغذ، الوار | پوست آبی صاف، رشد سریع | مناطق مرطوب |
| 18 | Eucalyptus obliqua | Messmate Stringybark | اکالیپتوس استینگی بارک | جنوبشرق استرالیا | ساختمان، کفپوش | پوست الیافی ضخیم، برگ کج و طویل | محدود |
| 19 | Eucalyptus viminalis | Manna Gum | اکالیپتوس مانا | جنوبشرق استرالیا | هیزم، زنبورعسل | برگ باریک شبیه بید | مرطوب |
| 20 | Eucalyptus gomphocephala | Tuart | اکالیپتوس توارت | غرب استرالیا | ساختمان، چوب سنگین | چوب بسیار سخت و سنگین | آزمایشی |
| 21 | Eucalyptus diversicolor | Karri | اکالیپتوس کاری | غرب استرالیا | ساختمان، مبلمان | از بلندترین درختان، چوب سرخ | محدود |
| 22 | Eucalyptus dives | Broad-leaved Peppermint | اکالیپتوس نعنایی | جنوبشرق استرالیا | روغن اسانسی، دارویی | برگ پهن با بوی نعناع تند | مناطق معتدل |
| 23 | Eucalyptus radiata | Narrow-leaved Peppermint | اکالیپتوس نعنای باریکبرگ | جنوبشرق استرالیا | روغن اسانسی باکیفیت | برگ باریک، اسانس اوسینول | مناطق معتدل
| 24 | Eucalyptus smithii | Gully Gum | اکالیپتوس درهای | جنوبشرق استرالیا | روغن دارویی | روغن با کیفیت دارویی بالا | معتدلمرطوب |
| 25 | Eucalyptus oleosa | Red Mallee | اکالیپتوس ملالی قرمز | استرالیای جنوبی | هیزم، ذغال | چندساقه، مقاوم به خشکی | مناطق خشک |
| 26 | Eucalyptus dumosa | Congoo Mallee | اکالیپتوس کنگو | استرالیای جنوبی | ذغال، هیزم | درختچه چندپایه کمارتفاع | مناطق بیابانی |
| 27 | Eucalyptus socialis | Red Mallee | اکالیپتوس رد مالی | استرالیای مرکزی | حفاظت خاک | رشد گروهی، مقاوم به خشکی | مناطق خشک |
| 28 | Eucalyptus cladocalyx | Sugar Gum | اکالیپتوس شوگر | استرالیای جنوبی | هیزم، بادشکن | مقاوم به خشکی، پوست زردقهوهای | مناطق خشک |
| 29 | Eucalyptus torquata | Coral Gum | اکالیپتوس کولار | غرب استرالیا | تزیینی | گلهای صورتیقرمز مرجانی | جنوب خشک |
| 30 | Eucalyptus erythrocorys | Illyarrie | اکالیپتوس ایلیاری | غرب استرالیا | تزیینی | کلاهک زرد درشت، گلهای زرد | مناطق خشک گرم |
| 31 | Eucalyptus woodwardii | Lemon-flowered Gum | اکالیپتوس گللیمویی | غرب استرالیا | تزیینی، بادشکن | گلهای زرد درشت، مقاوم به خشکی | جنوب خشک |
| 32 | Eucalyptus kruseana | Book-leaf Mallee | اکالیپتوس بوک لیف | غرب استرالیا | تزیینی | برگهای گرد آبینقرهای منظم | مناطق خشک |
| 33 | Eucalyptus stricklandii | Strickland’s Gum | اکالیپتوس استریکلند | غرب استرالیا | تزیینی، هیزم | گلهای زرد، مقاوم به خشکی | مناطق خشک |
| 34 | Eucalyptus lehmannii | Bushy Yate | اکالیپتوس بوشی یات | غرب استرالیا | تزیینی، بادشکن | خوشههای گل سبزرنگ | ساحلی جنوب |
| 35 | Eucalyptus conferruminata | Bald Island Marlock | اکالیپتوس ما رلوک آیلند | غرب استرالیا | تزیینی | تاج متراکم، مقاوم به باد | مناطق ساحلی |
| 36 | Eucalyptus spathulata | Swamp Mallet | اکالیپتوس مالت سوامپ | غرب استرالیا | هیزم، ذغال | رشد در زمینهای شور | زمینهای شور |
| 37 | Eucalyptus loxophleba | York Gum | اکالیپتوس یورک گام | غرب استرالیا | هیزم، چوب | مقاوم به خشکی، پوست نرم | نیمهخشک |
| 38 | Eucalyptus occidentalis | Flat-topped Yate | اکالیپتوس فلت تاپ | غرب استرالیا | هیزم، بادشکن | مقاوم به شوری و غرقابی | شور و مرطوب |
| 39 | Eucalyptus platypus | Round-leaved Moort | اکالیپتوس مورت برگگرد | غرب استرالیا | تزیینی | برگهای گرد درخشان، تاج متراکم | مناطق معتدل |
| 40 | Eucalyptus robusta | Swamp Mahogany | اکالیپتوس ماهاگونی | شرق استرالیا | هیزم، بادشکن | مقاوم به شوری و غرقابی | ساحلی جنوب |
| 41 | Eucalyptus rudis | Flooded Gum | اکالیپتوس فولدد | غرب استرالیا | سایهانداز، بادشکن | مقاوم به غرقابی و شوری | مرطوب و شور |
| 42 | Eucalyptus microcarpa | Grey Box | اکالیپتوس گِرِی باکس | جنوبشرق استرالیا | هیزم، عسل | مقاوم به خشکی، عسل باکیفیت | نیمهخشک |
| 43 | Eucalyptus melliodora | Yellow Box | اکالیپتوس یلو باکس | جنوبشرق استرالیا | عسل، هیزم | گلهای معطر عسلی | مناطق معتدل |
| 44 | Eucalyptus albens | White Box | اکالیپتوس وایت باکس | نیوساوثولز | هیزم، عسل | پوست سفیدخاکستری، عسل باکیفیت | نیمهخشک |
| 45 | Eucalyptus largiflorens | Black Box | اکالیپتوس بلک باکس | جنوبشرق استرالیا | هیزم، چرا | مقاوم به غرقابی فصلی | فصلاً مرطوب |
| 46 | Eucalyptus polyanthemos | Red Box | اکالیپتوس رِدباکس | جنوبشرق استرالیا | تزیینی، برگ بریده | برگهای گرد نقرهای زیبا | مناطق معتدل |
| 47 | Eucalyptus leucoxylon | Yellow Gum | اکالیپتوس یلو گام | استرالیای جنوبی | عسل، تزیینی | گل سفید، صورتی و قرمز چشمگیر | نیمهخشک |
| 48 | Eucalyptus sideroxylon | Red Ironbark | اکالیپتوس رد آیرون بارک| شرق استرالیا | تیرک برق، راهآهن | پوست خاکستریسیاه بسیار سخت | جنوب ایران |
| 49 | Eucalyptus paniculata | Grey Ironbark | اکالیپتوس گِرِی آیرون بارک| نیوساوثولز | ساختمان سنگین | پوست خاکستری تیره، چوب فوق سخت | محدود |
| 50 | Eucalyptus pilularis | Blackbutt | اکالیپتوس بلک بات | شرق استرالیا | ساختمان، کفپوش | قاعده تنه سیاه پس از آتش | محدود |
| 51 | Eucalyptus maculata | Spotted Gum | اکالیپتوس اسپات گام | شرق استرالیا | کفپوش، چوب سخت | پوست لکهلکه سفیدخاکستری | جنوب ایران |
| 52 | Eucalyptus dunnii | Dunn’s White Gum | اکالیپتوس دان وایت | کوئینزلند | کاغذ، الوار | رشد سریع، پوست سفید | مرطوب |
| 53 | Eucalyptus saligna | Sydney Blue Gum | اکالیپتوس آبیسیدنی | نیوساوثولز | الوار، ساختمان | پوست آبی صاف، رشد سریع | مرطوب |
| 54 | Eucalyptus resinifera | Red Mahogany | اکالیپتوس ماهاگونی قرمز | شرق استرالیا | الوار، قایقسازی | رزین قرمز فراوان در چوب | محدود |
| 55 | Eucalyptus acmenoides | White Mahogany | اکالیپتوس ماهاگونی سفید | کوئینزلند | الوار، ساختمان | چوب سفیدمایل به زرد | محدود |
| 56 | Eucalyptus pellita | Large-fruited Red Mahogany | اکالیپتوس ماهاگونی قرمز میوه بزرگ | شرق استرالیا | الوار، کاغذ | چوب قرمز درشتدانه | گرممرطوب |
| 57 | Eucalyptus urophylla | Timor Mountain Gum | اکالیپتوس تیمور | تیمور، اندونزی | کاغذ صنعتی، الوار | رشد فوقسریع در گرمسیر | نیاز به گرمای زیاد |
| 58 | Eucalyptus alba | White Gum | اکالیپتوس وایت گام سفید استوایی | اندونزی، تیمور | هیزم، جنگلکاری | پوست سفید براق | مناطق گرم |
| 59 | Eucalyptus platyphylla | Poplar Gum | اکالیپتوس پوپلار | کوئینزلند | هیزم | برگهای پهن شبیه صنوبر | مناطق گرم |
| 60 | Eucalyptus tereticornis | Forest Red Gum | اکالیپتوس فورست رد | شرق استرالیا | جنگلکاری صنعتی | پوست صاف سفیدخاکستری | جنوب و مرکز |
| 61 | Eucalyptus propinqua | Small-fruited Grey Gum | اکالیپتوس خاکستری کوچکدانه | نیوساوثولز | الوار، کفپوش | پوست خاکستری، چوب سخت | محدود |
| 62 | Eucalyptus punctata | Grey Gum | اکالیپتوس گری گام نقطهدار | نیوساوثولز | الوار، ساختمان | پوست خاکستری لکهدار | محدود |
| 63 | Eucalyptus moluccana | Gum-topped Box | اکالیپتوس مالوکا | نیوساوثولز | هیزم، ذغال | تاج متراکم، پوست جعبهای | محدود |
| 64 | Eucalyptus populnea | Poplar Box | اکالیپتوس جعبهصنوبری | کوئینزلند | هیزم، سایه | برگهای گرد شبیه صنوبر | خشک گرم |
| 65 | Eucalyptus woollsiana | Grey Box | اکالیپتوس گری باکس وولز | نیوساوثولز | هیزم | جنگلهای باز، مشابه خاکستری | محدود |
| 66 | Eucalyptus dealbata | Tumbledown Red Gum | اکالیپتوس تامبلداون | نیوساوثولز | هیزم | رشد در دامنههای خشک | محدود |
| 67 | Eucalyptus blakelyi | Blakely’s Red Gum | اکالیپتوس بلیکلی | نیوساوثولز | هیزم، سایه | پوست قرمزمایل، مشابه کامالدولنسیس | محدود |
| 68 | Eucalyptus bridgesiana | Apple Box | اکالیپتوس اپل باکس | نیوساوثولز | هیزم، عسل | برگهای گرد جوان، میوه کوچک | محدود |
| 69 | Eucalyptus nortonii | Mealy Bundy | اکالیپتوس نورتون | نیوساوثولز | هیزم | پوست سفیدمومی روی شاخه | محدود |
| 70 | Eucalyptus rossii | Scribbly Gum | اکالیپتوس اسکریبلی | نیوساوثولز | تزیینی | خطوط زیگزاگ روی پوست از لارو حشره | محدود |
| 71 | Eucalyptus haemastoma | Scribbly Gum | اکالیپتوس اسکریبلی سفید | نیوساوثولز | تزیینی | پوست سفید با خطوط حشرهای | محدود |
| 72 | Eucalyptus racemosa | Narrow-leaved Scribbly Gum | اکالیپتوس اسکریبلی باریک | نیوساوثولز | تزیینی | برگ باریک، پوست خطخطی | محدود |
| 73 | Eucalyptus sieberi | Silvertop Ash | اکالیپتوس سیلورتاپ نقرهتاج | جنوبشرق استرالیا | ساختمان، الوار | پوست بالایی صاف نقرهای | محدود |
| 74 | Eucalyptus agglomerata | Blue-leaved Stringybark | اکالیپتوس استرینگ بارک آبیبرگ | نیوساوثولز | ساختمان | پوست الیافی، برگ آبیرنگ | محدود |
| 75 | Eucalyptus globoidea | White Stringybark | اکالیپتوس استرینگ بارک سفید | جنوبشرق استرالیا | ساختمان سنگین | پوست الیافی سفیدرنگ | محدود |
| 76 | Eucalyptus laevopinea | Silver-top Stringybark | اکالیپتوس استرینگ بارک نقرهای | نیوساوثولز | ساختمان | پوست الیافی، نوک شاخه صاف | محدود |
| 77 | Eucalyptus muelleriana | Yellow Stringybark | اکالیپتوس استرینگ بارک زرد | جنوبشرق استرالیا | الوار، ساختمان | پوست الیافی زردقهوهای | محدود |
| 78 | Eucalyptus eugenioides | Thin-leaved Stringybark | اکالیپتوس استرینگ بارک نازکبرگ | نیوساوثولز | هیزم، ساختمان | برگ نازک، پوست الیافی | محدود |
| 79 | Eucalyptus acanthoclada | Mallee Stringybark | | ویکتوریا | هیزم | شاخههای خاردار، بوتهای | نامناسب |
| 80 | Eucalyptus baxteri | Brown Stringybark | اکالیپتوس استرینگ بارک قهوهای | جنوبشرق استرالیا | هیزم | پوست الیافی قهوهای | نامناسب |
| 81 | Eucalyptus macrorhyncha | Red Stringybark | اکالیپتوس استرینگ بارک قرمز | جنوبشرق استرالیا | هیزم، ذغال | پوست الیافی قرمزقهوهای | محدود |
| 82 | Eucalyptus callignea | Bastard Tallowwood | اکالیپتوس باستارد تالوود | کوئینزلند | ساختمان | چوب روغنی مقاوم | محدود |
| 83 | Eucalyptus microcorys | Tallowwood | اکالیپتوس تالوود | کوئینزلند | کفپوش، ساختمان | چوب روغنی با دوام عالی | محدود |
مورفولوژی: گیاهشناسی اکالیپتوس گلوبولوس
نام دیگر گیاه اکالیپتوس گلوبولوس (Common Names)
- (Blue Gum Tree) که ترجمه فارسی آن رایج نیست.
درخت تببر (Fever Tree) که به اشتباه در برخی منابع، بجای معادل صحیح درخت بید (حاوی سالیسین) به اکالیپتوس (حاوی سینئول) اشاره شده است. اوکالیپتوس در زبان انگلیسی لقب “fever tree” (درخت تب) را در زمان استعمار آفریقا داشته است؛ چون آن زمان مالاریا شایع بود و درخت اوکالیپتوس کاشته میشد تا زمین را خشک کند و پشه آنوفل کمتر شود. به همین دلیل، در فرهنگ استعماری، اوکالیپتوس را اشتباها “fever tree” (درخت تب) مینامیدند.
اوکالیپتوس تاسمانی (Tasmanian Blue Gum)
زیستگاه و شرایط رشد (habitat and Growing Conditions)
منشأ بومی (Native to): استرالیا و تاسمانی (Australia & Tasmania)
نواحی قابل کشت (Cultivated in): مناطق مدیترانهای، هند، آفریقا، آمریکای جنوبی و خاورمیانه
شرایط مطلوب رشد (Ideal Conditions):
آبوهوای گرم و معتدل (Warm temperate to subtropical climate)
آفتاب کامل (Full sun exposure)
خاک سبک با زهکشی مناسب، ترجیحاً شنی-لومی (Well-drained sandy loam soil)
مقاوم به خشکی، اما در سال اول نیاز به آبیاری منظم دارد
رشد سریع و نیازمند تهویه و نور کافی
ریختشناسی (Botanical Morphology)
شکل کلی گیاه
نوع: درخت همیشهسبز
ارتفاع: معمولاً بین ۳۰ تا ۵۵ متر (در شرایط مناسب بیش از ۷۰ متر رشد میکند)
فرم رشد: تنهای صاف، بلند و مستقیم، با تاجی گسترده در درختان بالغ
طول عمر: بسیار طولانی (گاهی بیش از ۲۰۰ سال)
تنه و پوست
تنه: معمولاً راست، استوانهای و یکنواخت
پوست تنه:
صاف و در نوارهای بلندی جدا میشود
رنگ: خاکستری مایل به آبی، سفید یا کرم
در قسمتهای پایینی درخت بالغ، ممکن است زبر و الیافی شود
برگها
1. برگهای نابالغ (در گیاهان جوان یا شاخههای رویشی):
شکل: تخممرغی، روبهرو بهصورت متقابل
رنگ: سبز مایل به آبی یا دارای پوشش مومی (خاکستری روشن)
بافت: چرمی و ضخیم
2. برگهای بالغ (در درختان بزرگ):
شکل: کشیده، سرنیزهای (نیزهمانند) و خمیده بهصورت داسی
طول: ۱۵ تا ۳۰ سانتیمتر
رنگ: سبز تیره و براق
آرایش: بهصورت متناوب روی ساقه
رایحه: بسیار معطر بهدلیل وجود روغن فرّار (اکالیپتول)
گلها
نوع: دوجنسی (دارای اندام نر و ماده)
رنگ: سفید مایل به کرم
اندازه: کوچک (~۱/۵ تا ۲/۵ سانتیمتر)
آرایش: معمولاً بهصورت تکی یا در گروههای ۲–۳ تایی
ویژگیها:
دارای کلاهک (operculum) مشخص که پیش از باز شدن گل روی آن را میپوشاند
تعداد زیادی پرچم (stamens) که نمای پرزدار به گل میدهد
زمان گلدهی: بهار تا اوایل تابستان (وابسته به منطقه)
میوه (کپسول چوبی)
نوع: کپسول چوبی و سفت (اصطلاحاً “gumnut”)
شکل: مخروطی یا فنجانی، با چهار دریچه در انتها
اندازه: حدود ۱/۵ تا ۲ سانتیمتر
رنگ: قهوهای در زمان بلوغ
ویژگی: در زمان رسیدن باز میشود و بذرها را آزاد میکند
بذرها
رنگ: قهوهای تیره یا سیاه
شکل: زاویهدار یا کمی خمیده
نحوه پراکنش: عمدتاً توسط باد یا گرانش
ویژگیهای خاص
غدد روغنی: در برگها و ساقهها وجود دارند و حاوی روغن فرّار بهویژه اکالیپتول (۱,۸-سینئول) هستند
سازگاری زیستی: مقاوم به خشکی، رشد سریع، مقاوم به آتش؛ دارای توانایی بازرویی از جوانههای زیرپوستی یا پایک چوبی (lignotuber)
تغییرات فصلی (Seasonal Changes)
درخت اوکالیپتوس گلوبولوس (Eucalyptus globulus) درختی همیشهسبز (Evergreen) است، یعنی مانند درختان خزاندار، ریزش برگ در پاییز نمیکند. با این حال، این گیاه نیز تحت تأثیر تغییرات فصلی قرار دارد. در ادامه به تفکیک فصلها، تغییرات فیزیولوژیکی و ظاهری آن عبارتند از:
بهار (Spring)
شروع رشد فعال شاخهها و برگها
جوانهزنی و رویش برگهای جدید
آغاز گلدهی در مناطق معتدل
افزایش تولید روغن فرّار در برگها
افزایش فعالیت متابولیکی درخت
تابستان (Summer)
اوج فتوسنتز و رشد برگها
رشد سریع تنه و شاخههای جانبی
تشکیل میوه (کپسول چوبی) در اواخر تابستان
نیاز آبی بالا
تجمع بیشتر ترکیبات معطر در برگها (مانند اکالیپتول)
پاییز (Autumn)
- کاهش سرعت رشد گیاه
- رسیدن و بلوغ میوهها (کپسولهای چوبی)
- پراکنش بذرها از کپسولهای بازشده
- برگها نمیریزند، اما ممکن است اندکی ضخیمتر شوند
- کاهش تدریجی تولید روغنهای معطر
زمستان (Winter)
- کاهش یا توقف کامل رشد
- کاهش متابولیسم و فعالیتهای فیزیولوژیک
- درخت همچنان همیشهسبز باقی میماند
- تحمل نسبی به سرما، ولی حساس به یخبندان شدید
- رشد مجدد در صورت داشتن زمستان معتدل
شرایط اقلیمی کاشت اکالیپتوس گلوبولوس
اوکالیپتوس گلوبولوس در مناطق معتدل تا گرمسیری بهترین رشد را دارد.
نسبت به خشکی و باد مقاوم است، اما سرمای شدید (زیر صفر درجه سانتیگراد برای چند روز متوالی) شاید به آن آسیب برساند.
- در مناطقی که زمستانهایشان خیلی سرد و سخت نیست (مثلاً دما کمتر از صفر درجه سانتیگراد بمدت طولانی وجود ندارد یا سرمای شدید و یخبندان چند روزه رخ نمیدهد)، درخت اوکالیپتوس گلوبولوس ممکن است در فصل زمستان هم فعالیتهای رشدش کاملاً متوقف نشود، بلکه با سرعت کند و آرام ادامه یابد؛ یعنی برگها و شاخهها کمی رشد کرده یا شاخههای جدیدی ایجاد میگردد، ولی نه به اندازه فصلهای گرمتر مثل بهار و تابستان.
خواص اکالیپتوس
مواد موثره اکالیپتوس (Active Ingredients)
بخش دارویی اصلی گیاه، روغن فرّار (Essential Oil) موجود در برگهای اکالیپتوس است.
ترکیبات اصلی (Main constituents):
اوکالیپتول (Eucalyptol / 1,8-Cineole): ۷۰ تا ۹۰ درصد روغن
آلفا-پینن (α-Pinene)
لیمونن (Limonene)
کامفن (Camphene)
تاننها (Tannins)
فلاونوئیدها مانند کوئرستین و روتین (Flavonoids: Quercetin, Rutin)
پلیفنولها (Polyphenols)
روش استخراج مواد موثره (How to Extract Active Ingredients)
روغن اسانسی (با تقطیر با بخار):
برداشت برگهای بالغ اوکالیپتوس
خشککردن در سایه و محیط با تهویه مناسب
قرار دادن برگها در دستگاه تقطیر با بخار
عبور بخار داغ از برگها برای آزادسازی روغن (اسانس)
سرد کردن بخار و جمعآوری روغن جداشده از آب
تنتور (استخراج با الکل):
خیساندن برگهای خشکشده در الکل ۷۰٪ بهمدت ۱ تا ۲ هفته
صاف کردن و نگهداری در شیشههای تیرهرنگ
کاربردهای دارویی و پزشکی (Medicinal and Medical Applications)
اوکالیپتوس در طب سنتی و نوین، کاربرد گستردهای دارد:
دستگاه تنفسی:
درمان برونشیت، سینوزیت، سرماخوردگی، آسم
اوکالیپتول بهعنوان خلطآور و بازکننده مجاری تنفسی عمل میکند
ضدعفونیکننده:
استفاده موضعی برای زخمها، بریدگیها، نیش حشرات
ضد درد و ضد التهاب:
برای درد مفاصل، روماتیسم و کوفتگی عضلات
ضد میکروب و ضد ویروس:
مؤثر در برابر باکتریها، قارچها و ویروسها
سلامت دهان و دندان:
در دهانشویهها برای رفع بوی بد دهان و التهاب لثه
تقویت تمرکز ذهنی:
در رایحه درمانی برای افزایش تمرکز و کاهش خستگی ذهنی


فرمت دارویی اکالیپتوس
| شکل دارویی (Form) | روش مصرف (Usage) | موارد مصرف رایج (Indication) | ملاحظات ایمنی (Safety) |
|---|---|---|---|
| روغن اسانسی (Essential Oil) | استنشاق (بخور)، یا مالش موضعی (با رقیقسازی) | احتقان بینی، سرفه، درد عضله | خوراکی نیست؛ دور از دسترس کودکان نگهداری شود |
| شربت یا قرص مکیدنی (Syrup/Lozenge) | طبق دستور بروشور یا بستهبندی | گلودرد، سرفه | دوز را رعایت کنید؛ در کودکان زیر ۶ سال با احتیاط |
| تنتور (Tincture) | ۱۰–۲۰ قطره در آب، تا ۳ بار در روز | سرماخوردگی، عفونتهای تنفسی | در بیماران با مشکلات کبدی با احتیاط مصرف شود |
| دمنوش برگ خشک (Herbal Tea) | ۱ قاشق چایخوری در آب جوش، ۵–۱۰ دقیقه دم | ضدعفونی دهان، سرفه خفیف، التهاب گلو | مصرف زیاد ممکن است موجب تحریک معده شود |
| قطره خوراکی (استاندارد شده) | در آب حل شده، طبق دستور پزشک | خلط آور، کمک به تنفس، سرماخوردگی | در بارداری با احتیاط؛ تداخل با داروهای کبدی |
| کپسول یا قرص گیاهی | بلع با آب، طبق تجویز پزشک | در ترکیب با گیاهان دیگر برای درمان تنفسی | تداخل با داروهای خاص؛ از مصرف طولانی پرهیز شود |
| پماد یا بالم موضعی (Ointment/Balm) | مالیدن روی سینه یا عضلات | درد عضله، التهاب مفاصل، احتقان تنفسی | از تماس با چشم خودداری شود |
| دهانشویه (Mouthwash) | محلول آماده یا رقیقشده؛ غرغره ۳۰ ثانیه | ضد عفونی کننده دهان، لثه، رفع بوی بد | بلعیده نشود؛ برای کودکان توصیه نمیشود |
توجه : روغن اسانس خالص اکالیپتوس هرگز نباید خوراکی مصرف شود. دوزهای پایین و رقیقشده تنها با نظر متخصص مجاز هستند.
عوارض جانبی و احتیاطات مصرف اکالیپتوس (Side Effects and Precautions)
مصرف خوراکی روغن خالص:
تهوع، استفراغ، درد شکم، سرگیجه، تشنج
در دوزهای بالا میتواند کشنده باشد.
مصرف موضعی:
موجب حساسیت یا تحریک پوستی در برخی افراد شود.
موارد منع مصرف اکالیپتوس:
کودکان زیر ۲ سال (خطر اسپاسم تنفسی)
دوران بارداری و شیردهی (فقط تجویز پزشک)
مبتلایان به آسم یا صرع
تداخلات دارویی اکالیپتوس (Drug Interactions):
احتمال تداخل با داروهایی که توسط آنزیمهای کبدی CYP450 متابولیزه میشوند.

انواع روشهای استفاده از اکالیپتوس شامل دمنوش، تنتور استنشاقی، پماد، شربت، قطره خوراکی، قرص و کپسول میباشد.
اکالیپتوس در محصولات دارویی دینه

تنتور استنشاقی اکالیپتوس
بخور اکالیپتوس اینهالر دینه
حاوی برگ اکالیپتوس گلوبولوس و اسانس سایر گونهها

دهانشویه اکالیپتوس
رفع التهابات لثه، گلو و خوشبوکننده دهان
حاوی اکالیپتوس، نعنافلفلی و …
یکی از چشمگیرترین و منحصربفردترین گونههای اوکالیپتوس که به دلیل پوست تنه چندرنگ و زیبایش شهرت جهانی دارد.
- نام علمی: Eucalyptus deglupta
- زادگاه اصلی: فیلیپین، اندونزی، پاپوآ گینهنو، جزایر سلیمان
- محیط طبیعی: جنگلهای بارانی گرمسیری
ویژگیهای ظاهری
- ارتفاع: ۳۰ تا ۷۵ متر (در زادگاه طبیعی)
- پوست تنه: صاف، درخشان، چندرنگ
با لایهبرداری منظم پوست، رنگهای سبز، آبی، ارغوانی، نارنجی و قهوهای بهترتیب ظاهر میشوند.
این پدیده به دلیل رشد لایهای سلولهای پوست و قرار گرفتن رنگدانههای مختلف ایجاد میشود.
- برگها: نیزهای، سبز براق، معطر
- گلها: کوچک، سفید تا کرمرنگ، خوشهای
- میوه: کپسول چوبی حاوی بذرهای ریز
شرایط رشد
- آبوهوا: گرمسیری، مرطوب
- نور: آفتاب کامل
- خاک: غنی، زهکشی خوب
- نیاز آبی: بالا (رطوبتدوست)
در مناطق سرد رشد نمیکند؛ مناسب نواحی بدون یخبندان
کاربردها
- زینتی: بسیار محبوب در پارکها و فضای سبز مناطق گرمسیری بعلت تنهی رنگین چشمنواز
- چوب: در زادگاهش از چوب آن در صنایع کاغذسازی و چوببری استفاده میشود.
- دارویی: بر خلاف دیگر گونهها، E. deglupta (اکالیپتوس رنگین کمان) چندان بعنوان گیاه دارویی استفاده نمیشود؛ چون میزان روغن آن پایینتر است.
| ویژگیها | Eucalyptus globulus اوکالیپتوس گلوبولوس | Eucalyptus deglupta اوکالیپتوس رنگینکمان |
|---|---|---|
| نام علمی | Eucalyptus globulus | Eucalyptus deglupta |
| خانواده | Myrtaceae | Myrtaceae |
| زادگاه اصلی | استرالیا (تاسمانی) | فیلیپین، اندونزی، پاپوآ گینهنو |
| زیستگاه طبیعی | مناطق معتدل تا نیمهگرمسیری | جنگلهای بارانی گرمسیری |
| شکل ظاهری تنه | صاف، خاکستری تا سفید، پوستریزی نواری | صاف، رنگارنگ (سبز، نارنجی، قرمز، ارغوانی، آبی) |
| ویژگی بارز | تولید روغن فرار زیاد (اکالیپتول) | تنهی رنگین و ظاهر زینتی منحصربهفرد |
| ارتفاع معمول | ۳۰ تا ۵۵ متر (گاهی تا ۷۰) | ۴۰ تا ۷۵ متر (در زادگاه) |
| نوع برگها | سرنیزهای، سبز تیره، معطر | نیزهای، سبز براق، معطر (کمتر) |
| رشد در ایران | نسبتاً موفق در برخی مناطق | محدود به مناطق گرم و مرطوب بدون یخبندان |
| گلدهی | گل سفید در بهار و تابستان | گل سفید کوچک، در شرایط خاص |
| استفاده دارویی | بله، بسیار پرکاربرد | نه، کاربرد دارویی کم |
| استفاده صنعتی | اسانس، دارو، چوب | چوب و کاغذ (در زادگاه) |
| کاربرد زینتی | کمتر استفاده میشود | بسیار پرطرفدار |
«اکالیپتوس رنگین کمان» مناسب کاشت در ایران نیست؛ مگر در مناطق خاص مانند جنوب هرمزگان یا سواحل خلیج فارس که یخبندان وجود ندارد و رطوبت کافی هست. بخاطر رشد سریع و نیاز آبی بالا، نباید در نزدیکی منابع آب محدود یا زمینهای زراعی کاشته شود.
اگر هدف شما از کاشت اکالیپتوس، استفاده دارویی و پزشکی است: اوکالیپتوس گلوبولوس انتخاب درست میباشد. اگر هدف شما از کاشت نهال اکالیپتوس، استفاده زینتی و منظرهسازی در مناطق گرمسیری مرطوب است: اوکالیپتوس رنگینکمان بهدلیل تنهی رنگی جذاب، گزینه ایدهآل است.
| ردهبندی (Taxonomic Rank) | نام لاتین (Latin Name) | نام فارسی (Persian Name) |
|---|---|---|
| قلمرو (Kingdom) | Plantae | گیاهان |
| زیرقلمرو (Subkingdom) | Tracheobionta | گیاهان آونددار |
| فرمانرو (Superdivision) | Spermatophyta | گیاهان دانهدار |
| شاخه (Division) | Magnoliophyta | گیاهان گلدار |
| رده (Class) | Magnoliopsida | دولپهایها |
| راسته (Order) | Myrtales | مورتسانان |
| خانواده (Family) | Myrtaceae | خانواده مورد (میرتاسه) |
| سرده (Genus) | Eucalyptus | اوکالیپتوس |
| گونه (Species) | Eucalyptus globulus | اوکالیپتوس گلوبولوس (اوکالیپتوس آبی تاسمانی) |
Plants of the World Online (Kew Science): powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:593383-1
National Center for Biotechnology Information (NCBI): pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=Eucalyptus+globulus
European Medicines Agency (EMA) – Assessment Report on Eucalyptus globulus essential oil (جستجو در بخش Herbal Medicinal Products) : ema.europa.eu ( بررسی ایمنی و اثربخشی روغن اسانسی اکالیپتوس)
American Botanical Council – HerbMedPro (اطلاعات دقیق فارماکوگنوزی و ایمنی استفاده از گیاه) : herbalgram.org
گیاهان دارویی ایران – دکتر معصومه اشراقی (دانشگاه علوم پزشکی تهران) فصل مربوط به اکالیپتوس: مشخصات گیاهشناسی، خواص درمانی و هشدارهای مصرف.
سایت دارونامه طب سنتی ایران (موسسه تحقیقات طب سنتی دانشگاه شهید بهشتی)
مقالههای فارسی در پایگاه SID یا Magiran «بررسی اثر ضد میکروبی اسانس Eucalyptus globulus بر باکتریهای بیماریزا»
دانشنامه گیاهان دارویی دینه
آشنایی با طبیعت درمانگر
«مجتمع صنایع دینه ایران» دانشنامه آنلاین خود را برای ارتقای آگاهی دارویی مخاطبان منتشر کرده است. هدف دانشنامه دینه، ارائه اطلاعات مفید درباره گیاهان دارویی، نام علمی، شرایط رشد، خواص درمانی و نحوه استفاده صحیح میباشد. محتوای این دانشنامه برای عموم علاقهمندان به گیاهدرمانی نوشته شده است. اگر میخواهید بدانید کدام گیاه برای تقویت سیستم ایمنی، سلامت قلب یا آرامش اعصاب و ... مناسب است، جای درستی هستید. «صنایع دینه ایران» اولین تولیدکننده داروهای گیاهی در کشور میباشد که فعالیت خود را از سال ۱۳۵۹ با هدف توسعه علمی و استانداردسازی فرآوردههای گیاهی آغاز نمود. مجموعه دینه با تکیه بر دانش تخصصی، فناوری روز و بیش از 4 دهه تجربه در صنعت داروسازی، از شرکتهای پیشگام در کشت و فرآوری گیاهان دارویی، استخراج و استانداردسازی عصارهها و تولید فرآوردههای دارویی و مکمل میباشد.


